De Joodse Marc Chagall hoopte altijd op erkenning van zijn moederland Rusland 

Chagall wordt in 1887 geboren in het dorpje Liozna, een van de vele sjtetls in het Russische Rijk. Dat zijn traditionele Joodse plattelandsgemeenschappen van ambachtslieden en handelaren. Chagalls moeder verkoopt kruiden vanuit huis, zijn vader handelt in haring. Thuis spreken ze Jiddisch.  

De sjtetl Liozna is gelegen in het tegenwoordige Belarus. Sinds de Poolse Delingen (1772-1795) en het Congres van Wenen (1815) behoort het gebied tot het Russische Rijk. Bovendien is het onderdeel van het Joodse Vestigingsgebied. Dit is het enige deel van het Russische Rijk waarin Joden zich mogen vestigen. Reizen buiten het gebied is voor hen verboden. Het Vestigingsgebied beslaat het tegenwoordige Litouwen, Belarus, Oost-Polen, Moldavië, West-Oekraïne en gedeelten van het westen van Rusland. Volgens de volkstelling van 1897 wonen er dan 4,8 miljoen Joden, ruim 90 procent van alle Joden in het Russische Rijk.  

Het leven in de sjtetl is zwaar, veel mensen leven in armoede. Aan het eind van de negentiende eeuw zorgt dit binnen het Vestigingsgebied voor een trek van miljoenen Joden naar grotere steden. Ook het gezin Chagall trekt van de sjtetl naar de nabijgelegen stad Vitebsk. Daar groeit hij op.  

Vitebsk bestaat op dat moment voor meer dan de helft uit Joodse inwoners. Chagall beschrijft het als een dynamische plek: ‘Vitebsk is een wereld op zich; een vreemde stad, een ongelukkige stad, een vervelende stad, honderden synagogen, slagers, zwervers. Was dit Rusland? Het is gewoon mijn stad.’ Het Joods-Russische Vitebsk is van grote invloed op zijn latere werk. 

Steden bieden kansen op het gebied van arbeid en onderwijs. Ook voor de jonge Chagall, die thuis alleen Jiddisch spreekt. Zijn moeder wil hem naar een Russische school sturen, waar Joden eigenlijk ongewenst zijn. Het lukt haar, maar er is veel geld voor nodig. Voor Chagall is het een waardevolle zet die zijn wereld blijvend vergroot. Op deze school maakt hij zich het Russisch eigen en leert hij zich als Joodse jongen verhouden tot de nieuwe Russische omgeving waarin hij zich onderdompelt.  

Hier wordt Chagall zich sterk bewust van zijn Joodse identiteit. De Russische wereld is voor hem een verrijking, maar ook een wereld die op vijandelijke wijze zijn Joodse identiteit benadrukt. Zijn leraren en klasgenoten zien hem als ongewenst. ‘Zijn we niet allemaal gelijk, ambtenaren, soldaten, politieagenten en schooljongens?’, schrijft hij er later over. ‘Maar op deze school laten ze geen Joden toe.’  

Door deze achterstelling in de Russische wereld ontwikkelt Chagall een complexe Joods-Russische identiteit. Het wordt een terugkerend thema in zijn schilderijen. Bekend is het schilderij Ik en het dorp (1911), waarop een geit oog in oog staat met een groen menselijk gezicht. De Levensboom uit de Hebreeuwse Bijbel staat op de voorgrond. Op de achtergrond zijn een Russisch-Orthodox kerkje en kleine houten huisjes in felle kleuren te zien. Een herinnering aan het Liozna van zijn jeugd. 

Chagall ontplooit in Vitebsk zijn artistieke talenten. Op zijn twintigste, het is dan 1907, wil hij die verder ontwikkelen in Sint-Petersburg, de hoofdstad van tsaristisch Rusland. Hij verlangt ernaar los te komen van zijn antisemitische omgeving. ‘Als ik tenminste een kunstenaar ben, ben ik een mens,’ schrijft hij. Maar Sint-Petersburg ligt buiten het Vestigingsgebied, op voor Joden verboden terrein. ‘Om in Petersburg te kunnen wonen, heb je niet alleen geld nodig, maar ook een speciale vergunning. Ik ben Joods.’ 

Via de schilder Joeri Pen, van wie hij zijn eerste schilderlessen krijgt in Vitebsk, weet hij toch de juiste papieren te bemachtigen waarmee hij naar Petersburg kan gaan. Na meerdere pogingen wordt Chagall toegelaten tot de Keizerlijke Kunstacademie. De armoede waarin hij leeft is enorm. Niet alleen voor hem: ‘Het werd me toen duidelijk dat in Rusland niet alleen Joden geen levensrecht hebben, maar ook de Russen die als ongedierte leven, zo dicht op elkaar.’  

Chagall ontwikkelt zich en stapt al snel over naar de Zvantseva-school, waar hij een belangrijke leermeester krijgt. Zijn naam is Leon Bakst. Hij is van grote invloed op het wereldbeeld van Chagall: ‘Ik, die geen flauw benul had dat er ergens een Parijs in de wereld was, vond een miniatuur-Europa in de school van Bakst.’ Hij herkent zich in zijn nieuwe leermeester: ‘Hij is een Jood. De gedachte kwam bij me op dat hij niet ver van mijn getto geboren kon zijn. Naar school gaan bij Bakst, hem zien, verwarde me, ik weet niet waarom. Bakst. Europa. Parijs.’ 

Via Bakst verbreedt Chagall zijn horizon. ‘Ik wil een nieuwe wereld zien. Heb je ooit gehoord van klassieke tradities, van de schilder met het afgesneden oor, van kubussen, van vierkanten, van Parijs?’ Chagall vertrekt naar de Franse hoofdstad, ondanks dat Bakst tegen is. Hij komt terecht in kunstenaarskolonie La Ruche in de wijk Montparnasse.  

Zijn leven buiten Rusland geeft Chagall de mogelijkheid om terug te denken aan thuis. Hij drukt zijn herinneringen uit in zijn schilderijen, bijvoorbeeld in Zelfportret met zeven vingers uit 1913. Hier beeldt hij zichzelf af terwijl hij een Joods-Russisch tafereel schildert. Terwijl op de achtergrond de Eiffeltoren zichtbaar is, denkt hij aan Joods-Rusland, dat hij in dromerige kleuren op het doek zet. 

Op artistiek gebied is dit voor Chagall een belangrijke tijd en hij maakt een aantal van zijn meest beroemde werken, waaronder De violist uit 1912-1913. Hierin verbeeldt hij de sjtetl uit zijn jeugd, met een dansende violist boven een Russisch dorp, vol houten huisjes en besneeuwde daken.  

Terwijl Chagall in Parijs floreert als schilder, dalen de betrekkingen tussen de Europese grootmachten tot een dieptepunt. De Europese hoofdsteden bereiden zich voor op oorlog. Die komt er. Chagall wil terug naar Rusland om daar zijn schilderscarrière voort te zetten. Op de vooravond van de Eerste Wereldoorlog weet Chagall Parijs nog net te verlaten en via Berlijn terug naar Vitebsk te reizen.  

De legers van de tsaar vechten tegen de Duitse troepen, die naar het oosten oprukken. Maar Chagall geniet terug in Rusland van meer vrijheden, en zelfs van privileges. Als bekende schilder mag hij vrij reizen naar Petrograd (Petersburg krijgt deze meer Russisch klinkende naam vanwege de oorlog met Duitsland). Ook hoeft hij niet in militaire dienst en krijgt hij een administratieve functie bij de overheid.  

In de laatste jaren van tsaristisch Rusland woekert het antisemitisme nog altijd voort.  

Pogroms komen in het Russische Rijk al langere tijd veel voor. Ze worden aanvankelijk gevoed door de moord op tsaar Alexander II in 1881. Hoewel de dader geen Jood is, houden de Russen de Joden verantwoordelijk voor de aanslag. Dat leidt tot een eerste grote golf van pogroms: Joden worden aangevallen en vermoord, en hun bezit wordt vernield. Na 1881 volgen nog twee golven van pogroms, tussen 1903 en 1906 en tijdens de Russische Burgeroorlog van 1917-1922. Duizenden mensen komen om. Ook de slechte economische omstandigheden voeden het anti-Joodse geweld. Veel Joden werken als handelaar of tussenpersoon. Bij een mislukte oogst of een economische crisis wijzen de Russen hen vaak aan als zondebok. 

Ondanks zijn privileges ontkomt Chagall niet aan het antisemitisme. Tijdens de oorlogsjaren in Petrograd is hij getuige van een pogrom: ‘Zodra ze me zien, vragen ze: ‘’Jood of niet?’’ Mijn dood zou zinloos zijn. Ik wil zo graag leven.’ Het antisemitisme drukt een zware stempel op Chagall. Wanneer hij terugblikt op het weerzien met Bakst, na zijn tijd in Parijs, schrijft hij: ‘Ik weet dat Bakst extreem zenuwachtig is. Net als ik. Maar wat? Had ik in Rusland moeten blijven? Ik had daar, nog een jongen, bij elke stap gevoeld, ze hadden het me laten voelen! Dat ik een Jood was.’  

Het antisemitisme en de chaos van de Eerste Wereldoorlog hebben voor grote groepen Joden een mobiliserende werking. Ook Chagall spreekt zich steeds vaker uit over politiek. Hij schrijft over revolutie en een mogelijke terugkeer van Lenin: ‘Op het Znamenskaya-plein begonnen mensen te fluisteren: ‘’Is het waar dat hij vanuit Duitsland Rusland is binnengekomen in een verzegelde wagen?’’’ 

Voor veel Joden die worden geconfronteerd met discriminatie en geweld, is het marxisme een aantrekkelijke stroming. Het vertegenwoordigt voor hen een belofte van deelname aan een bevrijdingsbeweging, gebaseerd op internationalisme en modernisering. Het marxisme vormt de basis van verschillende Joodse politieke partijen en bewegingen, waaronder de Algemene Joodse Arbeidersbond, kortweg De Bund. Deze beweging trekt vooral jonge Joden aan die zich verzetten tegen antisemitisme en streven naar integratie van Joden in het Russische politieke systeem. Anderen sluiten zich aan bij bredere socialistische partijen, zoals de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP) en de Socialistisch-Revolutionaire Partij (SR). 

Chagall juicht de opkomst van deze partijen toe, maar hij sluit zich bij geen enkele partij aan. Hij heeft namelijk geen sterke marxistische overtuigingen. Hij ziet revolutionaire stromingen vooral als kans voor emancipatie van de Joden in Rusland. Een mogelijke revolutie is voor hem een gebeurtenis van hoop, die Joden vrijheid en gelijkheid kan brengen. 

‘Vrijheid en het einde van de oorlog. Vrijheid in alles. Vrijheid voor iedereen,’ schrijft Chagall over de Februarirevolutie van 1917. ‘Ik rende naar het Znamenskaya-plein, de Nevski Prospekt en weer terug. Overal schoten. De kanonnen werden opgesteld. Leve de Doema! Leve de Voorlopige Regering!’ De revolutie is een feit en Chagall keert terug naar Vitebsk. Voor het eerst wordt hij als Joodse man als volwaardig burger erkend. De nieuwe machthebbers benoemen hem zelfs tot Commissaris voor de Schone Kunsten van de regio Vitebsk.  

In 1919 richt Chagall de Volkskunstacademie van Vitebsk op, waar hij kunst wil maken voor het proletariaat. Al snel trekt de school bekende kunstenaars, waaronder Kazimir Malevich (1879-1935), de grondlegger van het suprematisme. Als schoolhoofd krijgt Chagall de erkenning waar hij naar verlangt. Aanvankelijk draagt hij de jonge Sovjetstaat een warm hart toe. Hij maakt posters die de staatsideologie van de Sovjets vertolken. 

In de eerste jaren na de revolutie genieten kunstenaars nog veel artistieke vrijheid. Chagall maakt, naast zijn revolutionair geïnspireerde werk, gebruik van deze mogelijkheden. Maar hij krijgt artistieke conflicten met Malevich. Diens geometrische stijl staat haaks staat op Chagalls dromerige beelden. Als rijzende ster trekt Malevich al snel de meeste studenten naar zich toe. 

Hoewel Joden in Sovjet-Rusland officieel gelijke rechten hebben, wordt hun leven nauwelijks beter. Het communistische experiment loopt voor velen al snel uit op een teleurstelling. De beloofde seculiere Joodse cultuur komt niet tot bloei, er heerst armoede, het antisemitische geweld houdt aan en het regime wordt steeds repressiever.  

Chagall verliest zijn positie als hoofd van de Volkskunstacademie aan Malevich. In 1920 verlaat hij Vitebsk noodgedwongen en gaat hij teleurgesteld naar Moskou. Dit vertrek betekent het einde van zijn directe betrokkenheid bij het revolutionaire artistieke experiment in de Sovjet-Unie. Vlak buiten Moskou geeft hij nog een korte periode les aan weeskinderen. Het is een leven in armoede dat hij niet lang volhoudt. Chagall denkt weer na over emigratie. 

Hij is niet de enige. In de eerste jaren na de revolutie vertrekken tussen de 1,5 en 3,5 miljoen Joden uit Rusland, de meesten met bestemming Palestina, de Verenigde Staten of West-Europa. Teleurgesteld in de uitkomst van de revolutie, kiest Chagall opnieuw voor Parijs. In 1922, vlak voordat hij Rusland verlaat, schrijft hij: ‘Misschien zal Europa me gaan liefhebben, en met haar, ook mijn Rusland.’ Aanhoudende armoede en antisemitisme zijn voor hem doorslaggevend: ‘Noch het Rusland van de tsaren, noch het Rusland van de Sovjets had me nodig. Ze vonden me onbegrijpelijk, vreemd.’