Dante blijkt helemaal niet zo tolerant

Op zoek naar de wortels van haar katholieke familie verdiept Bernadette Demeulenaere zich in de middeleeuwse inquisitie. Dat leidt tot een belangrijke levensles. 

De Belgische advocaat en schrijver Bernadette Demeulenaere groeide op in een conservatief katholiek milieu. Ze vond het er zo bekrompen en dogmatisch, dat ze nog steeds een diepe afkeer voelt voor georganiseerde religie in het algemeen en de katholieke kerk in het bijzonder. Inquisitie in de Middeleeuwen is dan ook een persoonlijke confrontatie met haar katholieke roots. 

Demeulenaere kwam op het idee voor dit boek toen ze op vakantie was in Zuid-Frankrijk, waar begin dertiende eeuw veel katharen woonden. De katharen hingen een gnostische, spirituele vorm van christendom aan, die door de katholieke kerk als ketters werd beschouwd. De katharen bestaan als groep niet meer, omdat de kerk hen heeft uitgeroeid. Eerst via de katharenkruistochten, daarna via de inquisitie. Na de katharen werden de waldenzen in Noord-Italië aan de ondervragingen en martelingen van de inquisitie onderworpen, vervolgens de fraticelli: dissidente minderbroeders die de strikte armoederegels van Franciscus van Assisi wilden navolgen tegen de wil van de paus in. Uiteraard besteedt Demeulenaere ook aandacht aan het beruchte proces tegen de tempeliers, die kruisridders die van ketterij werden beschuldigd omdat de Franse koning uit was op hun kapitaal. 

Het zijn boeiende verhalen. Wat het boek van Demeulenaere leuk maakt om te lezen, is dat ze ook uitgebreid ingaat op de literatuur waarin de inquisitie een belangrijke rol speelt, zoals De Naam van de Roos van Umberto Eco, De goddelijke komedie van Dante Alighieri en De Gebroeders Karamazov van Fjodor Dostojevski. Het laatste meesterwerk gaat niet over de middeleeuwse, maar over de latere en beruchtere Spaanse inquisitie. Demeulenaere vond het verhaal over de grootinquisiteur van Sevilla zo mooi, dat dit toch in haar boek moest. 

De zwakte, maar ook de kracht van haar boek is de subjectieve stijl. Demeulenaere is duidelijk geen geschiedschrijver en plaatst veel te lange citaten en onnodige tijdbalken in haar verhaal. Tegelijkertijd is ze een nieuwsgierige amateur met een duidelijke mening en een aanstekelijke naïviteit. Zo is ze oprecht teleurgesteld in Dante als blijkt dat ketters bij hem ook naar de hel gaan. Ze had de grote Italiaanse schrijver en dichter toleranter ingeschat. Hier bereikt Demeulenaere haar catharsis, emotionele zuivering, en realiseert ze zich dat de bestudering van geschiedenis niet hetzelfde is als je eigen normen en waarden opleggen aan het verleden, maar juist het verstaan van dit verleden.