Alle artikelen
Tijdens de Duitse bezetting probeerde de collaborerende overheid heemkundig onderwijs in te voeren. Maar het plan verzandde in procedures.
De Nederlandse jeugd moest vertrouwd gemaakt worden met de eigen regio, zijn geschiedenis, cultuur en natuur. Heemkundelessen op de middelbare school waren hiervoor het beste middel, dacht Jan van Dam, die in november 1940 aantrad als secretaris-generaal op het departement van Onderwijs. De tijd was er rijp voor: ‘Op dit punt bestaat geen verschil van gevoelens met de bezettingsautoriteiten,’ zei hij tegen zijn afdelingshoofden. Toch werd de invoering van heemkundig onderwijs geen succes, zo blijkt uit het proefschrift van historicus Nienke Altena.
Al voor de oorlog waren er in Nederland voorstanders van heemkunde, met name in katholieke onderwijskringen. Kennis over eigen plaats en regio zou het gemeenschapsgevoel versterken. De Nederlandse Unie, een kortstondige politieke beweging die de Duitsers aan het begin van de bezetting gedoogden, zag er een middel in tegen het ‘onvruchtbaar intellectualisme’ in het onderwijs. Ook de NSB was voorstander, omdat heemkunde zou leiden tot liefde voor alles wat ‘volkseigen’ was. In nazi-Duitsland bestond Heimatkunde als schoolvak.
Juist deze nationaal-socialistische agenda wekte bij onderwijzers en bestuurders in Nederland weerstand tegen de invoering van heemkundeonderwijs. Bovendien maalden de molens op het departement traag. Het afdelingshoofd Jan Karel van der Haagen probeerde volgens Altena het proces te vertragen door te adviseren een commissie in te stellen. Hetzelfde advies kreeg Van Dam van zijn zogenaamde Gevolmachtigde voor de Volkscultuur.
Op deze post had Van Dam een fanatieke nationaal-socialist benoemd, die was bevangen door het bloed-en-bodemdenken. Toch maakte ook deze Herman van Houten weinig haast. Datzelfde gold voor Van Dam zelf, wiens enthousiasme leek te bekoelen. Pas op 10 augustus 1942 stelde de secretaris-generaal een ambtelijke commissie samen, onder voorzitterschap van een NSB’er, die moest onderzoeken of heemkunde een apart schoolvak moest worden of als basis voor het hele onderwijs zou moeten dienen. Van die commissie is niets meer vernomen.
Geen nazi-onderwijs
De Duitse bezetter deed volgens Nienke Altena weinig moeite om het onderwijs in Nederland te nazificeren. Na het nemen van een aantal repressieve maatregelen, zoals het ontslaan van Joodse leraren en het zuiveren van leermiddelen, lieten de Duitsers het onderwijsbeleid over aan de Nederlandse instanties. Op lokaal niveau oefenden sommige NSB-burgemeesters druk uit op scholen om propagandaposters op te hangen of ideologisch ingestoken tentoonstellingen te bezoeken. Maar behalve verplichte gymnastieklessen op de lagere school en extra uren Duits in het middelbare onderwijs, veranderde er nauwelijks iets in het curriculum.
Heemkunde werd bijna een schoolvak tijdens de Duitse bezetting
Tijdens de Duitse bezetting probeerde de collaborerende overheid heemkundig onderwijs in te voeren. Maar het plan verzandde in procedures. De Nederlandse jeugd moest vertrouwd gemaakt worden met de eigen regio, zijn geschiedenis, cultuur en natuur. Heemkundelessen op de middelbare school waren hiervoor het beste middel, dacht Jan van Dam, die in november 1940 aantrad als secretaris-generaal op het departement van Onderwijs. De tijd was er rijp voor: ‘Op...
Minderheidskabinet of met gedoogsteun: creatieve kabinetsvormen waren soms een oplossing
D66, CDA en VVD willen samen een minderheidskabinet vormen. Afwijkende kabinetsvormen hadden in het verleden wisselend succes. De allereerste Nederlandse kabinetten waren volledige zakenkabinetten, omdat pas in 1888 de eerste politieke partijen werden gevormd. In 1883 trad het laatste pure zakenkabinet aan onder leiding van de advocaat Jan Heemskerk, die een waterstaatkundig ingenieur als minister...
Wilhelmina Drucker voerde een eenzame strijd
Willemina Drucker zette zich met hart en ziel in voor het vrouwenkiesrecht. In 1919 was het zover. Marianne Braun beschrijft in een kloeke biografie het leven van deze belangrijke feministe. De naar Wilhelmina Drucker (1847-1925) genoemde actiegroep Dolle Mina herrees afgelopen voorjaar. De jonge dolle mina’s kwamen samen bij haar standbeeld in Amsterdam, waar in...
‘Ard en Keessie’ schaatsten voor een paar tientjes
Ard Schenk en Kees Verkerk verdienden nauwelijks iets aan hun schaatssuccessen. Daarom richtten ze als eersten een professionele schaatsploeg op. Het werd een debacle. In de winter vinden vrijwel elke week wel ergens schaatswedstrijden plaats. Voor nationale, Europese en wereldkampioenschappen of de Olympische Spelen. Namens Nederland dingen vijf professionele teams mee om de prijzen. Dat die alleen kunnen bestaan dankzij commerciële steun lijkt vanzelfsprekend, maar...
Brabant liet verhongerende plattelanders in de steek
Toen de provincie Brabant in de Zuidelijke Nederlanden in 1740-1741 werd getroffen door hongersnood, deden de autoriteiten niets om de arme plattelandsbevolking te helpen. Uit een artikel van historicus Seb Verlinden in het Tijdschrift voor Economische en Sociale Geschiedenis rijst het beeld op van een bestuurlijke elite die alleen oog had voor zijn eigen belangen. De crisis werd veroorzaakt...
Hoe Nederland de Venezolaanse olie-industrie opbouwde. En er decennialang van profiteerde
Volgens Donald Trump maakt de ontvoering van Nicolás Maduro de weg vrij voor Amerikaanse bedrijven om massaal te investeren in het land. Precies zo begon ooit de oliewinning in Venezuela, dat de grootste bewezen oliereserves ter wereld heeft. Het Brits-Nederlandse oliebedrijf Koninklijke/Shell had in de beginjaren een dikke vinger in de pap. De oliewinning in...
De onafhankelijkheid van Amerika werd verankerd in een heiligverklaard document
‘Alle mensen zijn gelijk geschapen.’ Deze woorden uit de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring zijn na 250 jaar nog steeds wereldberoemd. Ze weerspiegelen de idealen van de Founding Fathers en hun tijdgenoten. Na een zeereis van zes weken kwam Benjamin Franklin op 5 mei 1775 terug in Philadelphia. Als vertegenwoordiger van Pennsylvania in Groot-Brittannië had hij er jarenlang de klachten van de Amerikaanse...
Trump maakt de wereld een grotere jungle dan in de negentiende eeuw, zegt Beatrice de Graaf
Inmiddels heeft zelfs de grootste wegkijker door dat Donald Trump en zijn krijgers het menen met hun omverwerping van de internationale rechtsorde en hun herstel van onbeschaamde Amerikaanse machtspolitiek. En dat ook zijn verwijzingen naar de negentiende-eeuwse Monroe-doctrine en het Amerikaanse exceptionalisme letterlijk moeten worden genomen. ‘Het westerse halfrond is van ons,’ aldus Trumps ministerie...
‘Sommige slaven kregen verschrikkelijke namen als “matras” en “helleveeg”‘
In De schat van de vrijheid, het nieuwe boek van Ellen Neslo, maakt haar verre voorouder Paulina de laatste eeuw van de slavernij mee: als slavin op de plantage en als vrijgekochte vrouw in Paramaribo. ‘Ze werd geboren zonder enige rechten, maar wist haar bestaan uiteindelijk zelf vorm te geven.’ Het boek De schat van...
Nieuw boek bevat honderden niet eerder gepubliceerde foto’s van de Duitse inval
De Duitse inval in mei 1940 is nog nooit zo uitgebreid in beeld gebracht als in het fotoboek En ineens was het oorlog. De honderden foto’s brengen de oorlog dichtbij. De sergeant ligt plat op de grond. Zijn hoofd, waar de helm vanaf is gerold, naar je toe. Je ziet niet zijn ogen, wel zijn...
Oud-verzetsleden plannen moordaanslag op gouverneur-generaal van Indië
Op Openbaarheidsdag 2026 ging bij het Nationaal Archief een dossier open met papier dat walmt van sigarenrook, paranoia en morele zelfoverschatting. Vol met mannen die de oorlog hadden overleefd en daarna niet meer wisten wat vrede was. Dossier 6426, inventaris 2.03.01: Het leest als een B-film die zichzelf te serieus neemt. Inbraak, moord, een mol:...
Is Israël een Nederlandse splijtzwam geworden?
Discussies over Israël en de Palestijnen hebben in Nederland steevast een explosief karakter. Historicus Peter Malcontent noemde de relatie van ons land met Israël ooit een open zenuw. Inmiddels vraagt hij zich af of het een splijtzwam in de polder is geworden, vertelt hij in de Historische BoekenCast. Of luister deze aflevering op Spotify. (Beeld via Wikimedia/Rijksvoorlichtingdienst)
