Waandenkbeelden van een Witte Pater

In 1906 wordt Albert Smulders naar Congo uitgezonden als missionaris van de Witte Paters. Maar na een conflict met zijn superieur wordt hij teruggestuurd naar Nederland. De familie dekt de schande toe. Tot neef Wilbert Smulders besluit de geschiedenis van zijn heeroom uit te zoeken.

Albert is er heilig van overtuigd dat hij het katholieke geloof en daarmee de beschaving en vooruitgang moet verbreiden onder de Afrikaanse bevolking. Hij offert uit liefde tot God zijn gemakkelijke leven in Rosmalen op voor het harde leven in de binnenlanden van Congo. Zijn kersteningswerk richt hij vooral op de jeugd, de ouderen zijn toch al verloren aan de heidense godsdienst. Hij bindt de strijd aan met polygamie, Afrikaanse gebruiken en lokale godsdiensten.

De wending in Alberts leven komt tijdens de Eerste Wereldoorlog, als hij een missiepost leidt in Lulenga. Hij komt in botsing met monseigneur Victor Roelens, die als een soort christelijke koning het gebied regeert. Wat er precies is gebeurd weet de auteur helaas niet te achterhalen, wel blijkt uit de Vaticaanse archieven dat pater Albert scherpe kritiek uit op het koloniale optreden van de Witte Paters. Roelens vat de kritiek op als ‘verregaande ongehoorzaamheid’ en verwijt Albert slecht leiderschap en oncollegiaal gedrag.

Roelens had niet geheel ongelijk: nadat Smulders was teruggestuurd naar Nederland constateren verschillende psychiaters dat Albert bezeten is van waandenkbeelden. Albert is tijdens een boottocht in Congo van zijn katholieke geloof gevallen en heeft dat ingeruild voor buitensporige religieuze opvattingen (‘God is overheersend zelfdriftig’ en bekeert mensen door de ‘aanraking in zijn hersenen op de levensknoop’). Voor de familie is het nog pijnlijker dat hij probeert zijn ideeën op te dringen aan anderen. Het is onontkoombaar, in 1919 wordt pater Smulders opgesloten in een psychiatrische instelling. Zijn felle protesten baten niets, uiteindelijk blijft hij tot zijn dood in 1957 in instellingen wonen.

Voor God en den Congo! is een klassieke biografie, waarin de auteur soms iets te veel psychologiseert. Het boek geeft een fraai inzicht in het koloniale superioriteitsgevoel dat missionarissen zo kenmerkte. Zij keken met onverhuld racisme neer op de Afrikaanse bevolking, die ze tot het geloof moesten leiden. Tegelijk profiteerden zij van het koloniale stelsel, dat de troepen van Leopold II met bloedig geweld afdwongen.