Hugo de Groot nam deel aan alle belangrijke debatten uit zijn tijd en schreef een baanbrekend boek over zeerecht. Tegen slavernij had hij geen bezwaar. Henk Nellen laat zien waar zijn opvattingen vandaan kwamen.
Lange tijd stond hij vooral bekend als de man van de spectaculaire ontsnapping in de boekenkist, het hyperintelligente wonderkind dat een groot geleerde werd, de grondlegger van het internationale recht en de pleitbezorger van verdraagzaamheid in een tijd dat Europa werd verscheurd door godsdienstoorlogen. En nog altijd behoort Hugo de Groot (1583-1645) – samen met Spinoza en Antoni van Leeuwenhoek – tot de drie Nederlandse geleerden uit de zeventiende eeuw van wereldfaam en van wie werk nog steeds wordt bestudeerd.
Toch klinkt er af en toe ook kritiek. In de jaren dertig van de vorige eeuw serveerde de marxistische historicus Jan Romein Grotius, zoals hij in de Republiek der Letteren bekendstond, al af als een conservatief mannetje. En tegenwoordig tillen sommigen zwaar aan het feit dat hij lange tijd juridisch adviseur van de VOC was, terwijl hij in zijn beroemde De iure belli ac pacis (‘Over het recht van oorlog en vrede’) uit 1625 slavernij zag als een aanvaard juridisch concept. Wie zich nu al opmaakt om zijn standbeelden in Delft en Rotterdam omver te halen, doet er goed aan toch eerst de biografie te lezen die Henk Nellen schreef van deze fascinerende denker en staatsman.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In 2007 publiceerde Nellen al een ruim 800 bladzijden tellende biografie van Grotius, maar deze nieuwe uitgave is meer dan een ingekookte versie van dat boek. Niet alleen heeft de auteur gebruik kunnen maken van veel nieuw materiaal, maar in dit boek ligt ook veel sterker de nadruk op Grotius’ optreden als bestuurder, diplomaat, geleerde, literator, bemiddelaar, theoloog en familieman. Hoewel hij het grootste deel van zijn leven doorbracht in zijn studeerkamer, was dat leven veelbewogen. Zo nam hij op het scherpst van de snede deel aan de belangrijkste debatten van zijn tijd, werd hij wegens zijn politieke houding in de Republiek gevangengezet, en speelde hij als Zweeds ambassadeur in Parijs een rol in de Europese diplomatie.
Uiteraard koestert Nellen bewondering voor deze uitzonderlijke man, maar dat wil niet zeggen dat hij alles goedpraat, en zeker niet met het argument dat je dit ‘in de context van die tijd’ moet zien. Hij legt haarfijn uit wat Grotius’ opvattingen en motieven waren bij het werk voor de VOC en hoe zijn denkbeelden over slavernij moeten worden geïnterpreteerd. Grotius was een belangrijke overgangsfiguur tussen de Renaissance en de wereld van de Wetenschappelijke Revolutie en de Verlichting, en hoewel hij zeer gelovig was, heeft hij er bewust én onbewust aan bijgedragen dat de invloed van de religie op het openbare leven werd teruggedrongen.
Geen vredestichter is zonder tegenspraak. Hugo de Groot, geleerde, staatsman, verguisd verzoener
Henk Nellen
416 p. Athenaeum-Polak & Van Gennep, € 30,-
