Als voorzitter van het machtigste gewest in de Republiek, de Staten van Holland, was de raadpensionaris meer dan een ambtenaar. Hij zat de vergadering voor, bepaalde de agenda en was verantwoordelijk voor de uitvoering van de besluiten. Ook onderhield hij de contacten met de andere gewesten en het buitenland. Verder had hij een politieke en representatieve functie. De reikwijdte van zijn macht werd bepaald door de aanwezigheid van een stadhouder en de internationale context.
Meer recensies lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Zo kreeg de relatie tussen Oldenbarnevelt en stadhouder Maurits de allure van een koningsdrama. Maurits was aanvankelijk de pupil van Oldenbarnevelt, maar groeide uit tot zijn grootste tegenstander. Hij buitte de dreigende burgeroorlog tussen remonstranten en contraremonstranten uit voor eigen gewin. Gesteund door het machtige en conservatieve Amsterdam slaagde Maurits erin verdeeldheid te zaaien in de Staten van Holland, eens het bolwerk van Oldenbarnevelt. Dat culmineerde in diens ontslag en terechtstelling in 1618.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672) was raadpensionaris Johan de Witt het boegbeeld van een bloeiende natie, die op het wereldtoneel als grootmacht werd erkend. De Haan gaat in op De Witt als bevelvoerder van de maritieme vloot in 1665, toen de Republiek verwikkeld raakte in de Tweede Engelse Oorlog. Daarmee wilde De Witt de Oranjegezinde Cornelis Tromp de wind uit de zeilen nemen. Hoe kwetsbaar zijn macht was, bleek toen De Witt in het rampjaar door een woedende menigte werd gelyncht.
De Witts opvolger Gaspar Fagel diende vooral als spreekbuis van stadhouder-koning Willem III. Ook in zijn ambtstijd speelde Amsterdam een hoofdrol, dit keer als opponent van de stadhouder. Oorlog was slecht voor de handel en daarom keerde de stad zich tegen de buitenlandse politiek van Willem III en zijn raadpensionaris, die de confrontatie met Frankrijk zochten. De Haan verheldert met deze prachtig vormgegeven studie de unieke positie van de raadpensionaris in de Republiek.
De eerste minister van de Republiek. De Hollandse raadpensionaris in de zeventiende eeuw
Jaap de Haan
292 p. AUP, € 34,99
Openingsafbeelding: Satire op de berechting van Oldenbarnevelt. Cornelis Saftleven, 1663.
