• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 7/2008

    Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619)

    Hoe een dreamteam uiteenviel

    Door: Luc Panhuysen
    Johan van Oldenbarnevelt voelde zich nergens zo thuis als in de politieke arena. In een perfecte samenwerking met stadhouder Maurits stelde hij de Republiek veilig. Maar hij was ook koppig, nurks en autoritair. De Republiek moest worden wat hij voor ogen had, zelfs als dat te hoog gegrepen was. En dat kostte hem de kop. Het nationale monument voor Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) staat aan de Hofvijver in Den Haag. Je loopt het gemakkelijk voorbij. Vanaf een hoge zetel kijkt Oldenbarnevelt zo ingespannen in de verte dat hij eigenlijk niet aanwezig is.

    Zwaar en donker steekt zijn blik de Hofvijver over en vestigt zich op het Binnenhof, het complex waar hij zijn macht opbouwde, waar hij zijn vooraanstaande plaats in de Nederlandse geschiedenis verwierf en waar hij na zijn val met veel tamtam werd onthoofd. Als monument is hem niet meer vergund dan een bestaan als banneling, veroordeeld tot een plek buiten het centrum van de macht.

    Zijn sombere blik hoeft ons niet te verwonderen, want nergens achtte Johan van Oldenbarnevelt zich beter op zijn plaats dan juist in de politieke arena. Hij stond daarin niet alleen. Conrad Busken Huet omschreef hem als ‘de eigenlijke grondlegger’ (naast Willem van Oranje) van de Nederlandse staat en roemde zijn ‘rusteloze werkzaamheid’ en ‘onuitputtelijke vindingrijkheid’. Jan en Annie Romein vonden hem ‘waarlijk weergaloos’ en portretteerden hem als de eerste burger die het tot politicus van wereldformaat schopte. Zijn meest recente biograaf Ben Knapen noemt hem ‘briljant’.
     

    Zoon van moordenaar 'gekke Gerritje'

    Johan van Oldenbarnevelt werd in 1547 geboren in Amersfoort onder niet erg gunstige omstandigheden. Zijn vader, Gerrit Oudenbarnevelt, was een herenboer met een vulkanisch temperament en losse handjes. In de buurt genoot hij de bijnaam ‘gekke Gerritje’. Nadat Gerrit iemand had vermoord, sloeg hij op de vlucht. Twee zussen en één broer zouden aan lagerwal raken; Johan zelf vertoonde reeds op vroege leeftijd de kenmerken van een sociale stijger. Hij doorliep de Latijnse school en studeerde rechten in Leuven en Heidelberg.

    Later zou hij zijn maatschappelijke vooruitgang proberen veilig te stellen door een zelfverzonnen stamboom. Die maakte hem tot een telg uit het ‘oude adellijke geslacht Oldenbarnevelt’, dat zelfs in het bezit was van een kasteel.

    In 1569 vestigde Oldenbarnevelt zich als beginnend advocaat in Den Haag. Hier werd hij meegesleurd in de grote gebeurtenis van zijn tijd, het begin van de Nederlandse Opstand tegen Spanje. Oldenbarnevelt was in dienst van het Hof van Holland, dat als rechtscollege trouw was verschuldigd aan Filips II, koning van Spanje.
     

    Johan van Oldenbarnevelt bezat de moed van een beroepsgokker: het was alles of niets

    In 1572 week het Hof met zijn advocaten uit naar Utrecht; Oldenbarnevelt bleef in Den Haag en koos voor de Opstand en de prins van Oranje. Het was een gevaarlijke keuze, want in Spaanse ogen waren opstandelingen voer voor de beul. Maar Oldenbarnevelt bezat de moed van een beroepsgokker: het was alles of niets.

    De Opstand schiep een chaos waarvan Oldenbarnevelt spoedig de mogelijkheden zou benutten. De clandestiene regering van Willem van Oranje richtte een eigen standenvergadering en een eigen gerechtshof op, waar nieuw talent alle kans kreeg zich te bewijzen. In deze periode voerde de jonge advocaat een tweede manoeuvre uit die zijn kansen op de maatschappelijke ladder moest doen stijgen: hij verloofde zich met Maria van Utrecht, oogappel van een steenrijke oom, een Delftse regent.
     

    Eigenaar van het grootste vermogen van Delft

    Helaas bezat Maria een gecompliceerd doopceel. Als bastaardkind van de reeds overleden zuster van deze oom viel ze volgens het gebruik buiten de erfenis. Oldenbarnevelt vond echter een oude zeeman, die onder ede verklaarde haar vader te zijn. Hierdoor werd Maria ‘habiel om te erven’. Het huwelijk vond plaats in 1575. De zoon van gekke Gerritje was in één klap eigenaar geworden van vijf heerlijkheden en het grootste vermogen van de stad Delft.

    Eind 1576 steeg Oldenbarnevelt opnieuw een sport op de ladder. Hij was nog maar 29 toen hij werd gevraagd pensionaris te worden van de stad Rotterdam. De pensionaris – een soort gemeentesecretaris – was de hoogste (en vaak enige) ambtenaar in een stad. Hij was tevens automatisch afgevaardigde namens zijn stad in de vergaderingen van Holland.

    Oldenbarnevelt verkeerde nu dagelijks op het Binnenhof. Hier raakte hij in de ban van Willem van Oranje, de prins die in tien jaar tijd was uitgegroeid tot de onbetwiste leider van de Opstand. Willem van Oranje is waarschijnlijk de enige persoon geweest voor wie Oldenbarnevelt werkelijk bewondering heeft gekoesterd.
     

    Willem van Oranje is waarschijnlijk de enige persoon geweest voor wie Oldenbarnevelt werkelijk bewondering koesterde

    De jonge pensionaris werd een van de vele anonieme helpers van Oranje. Hij maakte deel uit van commissies. Hij regelde geld voor de troepen. Hij verleende tal van hand- en spandiensten. Maar al snel bleek dat zijn ambitie en kundigheid verder reikten dan die van regelneef en waterdrager. Toen de vergadering zich boog over het ontwerp van de Unie van Utrecht, de tekst die tot het einde van de Republiek als een soort grondwet zou fungeren, sleutelde Johan vlijtig mee aan de teksten.
     

    Willem van Oranje wordt vermoord

    Zijn echte opgang werd echter mogelijk gemaakt door een drama. Op 10 juli 1584 werd Willem van Oranje vermoord door Balthasar Gerards. In de noodsituatie die volgde, hield de pensionaris van Rotterdam het hoofd koel. De soldaten moesten worden doorbetaald, er moest worden geïmproviseerd; Oldenbarnevelt was overal tegelijk. Twee weken na de moord kreeg hij opdracht om de defensiebegroting te maken. Hij kreeg tevens de leiding over de commissie die de begrafenis van Willem van Oranje organiseerde. Een maand na de moord liep hij mee in de lange rouwstoet, samen met Willems 16-jarige zoon Maurits.

    Oldenbarnevelt was bijna veertig en ontpopte zich alras tot de politiek erfgenaam van Willem van Oranje. In 1586 werd hij benoemd tot landsadvocaat van Holland, het ambt dat hij tot zijn dood zou bekleden. Op dat moment behelsde die positie weinig meer dan het voorzitterschap van de Hollandse Staten. Oldenbarnevelt bouwde de functie razendsnel uit tot een leidende, regisserende en coördinerende rol. De Opstand had met Willem van Oranje zijn vader verloren, Oldenbarnevelt werd zijn doortastende stiefvader.
     

    De Opstand het met Willem van Oranje zijn vader verloren, Johan van Oldenbarnevelt werd zijn doortastende stiefvader

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen