Betje Wolff zet calvinisten op hun nummer 

Dat Marita Mathijsen niet gekozen heeft voor een dubbelbiografie, komt omdat Betje Wolff al literaire roem had verworven voordat ze in Aagje Deken een zielsverwant en schrijfpartner vond. In tegenstelling tot sommige auteurs is Mathijsen niet van mening dat Deken niet veel meer was dan de secretaresse van Wolff, maar uit haar boek wordt duidelijk dat de laatste wel de motor was, terwijl Deken op tijd remde en bijstuurde. 

Betje Wolff werd in 1738 als Elizabeth Bekker geboren in Vlissingen, in een welgesteld gezin dat tot de dominante gereformeerde kerk behoorde. Op haar zeventiende ging ze ervandoor met een vier jaar oudere geliefde. Dit avontuur eindigde al spoedig, waarna ze met schande overladen weer thuis kwam en door de kerk ‘onder censuur’ werd geplaatst, wat wil zeggen dat ze voorlopig niet mocht deelnemen aan het avondmaal. Haar ‘lieve jongen’ verdween uit het zicht, maar haar reputatie was bezoedeld, zodat ze door velen werd gemeden. Dit bood haar gelegenheid om veel te lezen, waarbij ze zich vooral richtte op de belangrijkste schrijvers en filosofen van haar tijd. 

Toen ze 21 jaar was kon ze het benauwende milieu ontvluchten door te trouwen met de 31 jaar oudere Adriaan Wolff, die predikant was in de Beemster. Na enkele jaren begon ze gedichten en verhandelingen te publiceren die gekenmerkt werden door de idealen van de Verlichting. Voor het geluk behoefde de mens niet te wachten tot de hemelse zaligheid, maar voor wie een deugdzaam leven leidde was dit ook in dit aardse bestaan te bereiken. Al snel vielen haar geschriften op door hun levendige en kritische karakter en kreeg ze talloze bewonderaars, die wegliepen met dit ‘schrandere wyf [dat] haare geestigheid aan geene banden legt’.  

Betje Wolff zette zich graag en fel af tegen de orthodoxe calvinistische geestdrijvers, die haar na haar amoureuze avontuur publiekelijk hadden vernederd. Dit leidde ertoe dat ze in die kringen al snel berucht werd en sommige recensenten haar vergeleken met een insect, dat niets anders doet dan het aanvreten en onderschijten van heerlijke vruchten. Hierdoor uitte ze zich tegenover de ‘fijnen’ en ‘stijven’, de calvinistische dwepers, nog agressiever, wat haar de bijnaam ‘mevrouw Buskruit’ bezorgde. 

Na de dood van dominee Wolff in 1777 ging ze samenwonen met Aagje Deken, die haar polemische aandriften wist te temperen. Na enkele gezamenlijke dichtwerken en didactische geschriften publiceerden ze in 1782 de briefroman over Sara Burgerhart, een genre dat in Engeland razend populair was. Hiermee hadden ze veel succes en het boek werd al snel vertaald in het Frans en Duits.  

In de politieke strijd die in de Republiek ontbrandde kozen Wolff en Deken de kant van de patriotten, wat een van de redenen was dat ze na de overwinning van de orangisten in 1787 naar Frankrijk emigreerden. Daar werden ze na enkele jaren geconfronteerd met de gruwelen van de Franse revolutie en werden ze bestolen door de vriend die hun kapitaal beheerde. Berooid keerden ze in 1797 terug naar Nederland, waar ze door een veranderde literaire mode geen succes hadden en alleen het hoofd boven water hielden doordat Betje als een bezetene vertaalde. Beider gezondheid ging hard achteruit, en op 5 november 1814 overleed Betje, negen dagen later gevolgd door Aagje. 

Met Een vrije geest heeft Marita Mathijsen een prachtige, invoelende biografie van Betje Wolff geschreven, waarin ook Aagje Deken heel duidelijk wordt geportretteerd. Bovendien worden in dit boek tevens de politieke en culturele ontwikkelingen en het literaire wereldje van de achttiende eeuw trefzeker geschetst, zodat ook de lezer die dat allemaal minder paraat heeft een idee krijgt van de context waarbinnen Betje Wolff opereerde. En zo kan je begrijpen waarom ze zo uitzonderlijk was.