Home De academische vrijheid stond steeds onder druk

De academische vrijheid stond steeds onder druk

Al twee eeuwen moeten hoogleraren hun academische vrijheid bevechten. Eerst moesten ze opboksen tegen de dominees, toen tegen de kooplui en nu tegen de populisten.

Hoogleraren protesteren in Den Haag tegen bezuinigingen op het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek, 21 januari 2011.
Hoogleraren protesteren in Den Haag tegen bezuinigingen op het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek, 21 januari 2011.

Mirjam Janssen

Eindredacteur

Gepubliceerd op: 2 september 2025

Update 26 september 2025

Het had weinig gescheeld of de Duitse universiteiten waren eind achttiende eeuw opgeheven. En dan niet vanwege overheidsbezuinigingen, maar omdat veel wetenschappers er zelf niets meer in zagen. Universiteiten waren verworden tot bolwerken van gezapigheid, waar kamergeleerden voorspelbaar onderwijs verzorgden. Docenten lazen vooral dictaten voor, hoefden hun vak niet bij te houden en verrichtten nauwelijks onderzoek. Wetenschappelijke kwaliteiten telden niet, aanstellingen gingen over van vader op zoon. Voor originele denkers was weinig ruimte; academici moesten zich schikken naar politieke en religieuze tradities. Wie het zich financieel kon permitteren, koos voor een bestaan als privégeleerde. De glans die de academie ooit had gehad, was eraf.

Maar in 1808 kreeg de liberale taalwetenschapper en filosoof Wilhelm von Humboldt kans de academische wereld in Pruisen op te schudden. Als hoofd van het departement voor religie en onderwijs mocht hij bijdragen aan de modernisering van het land. Pruisen was verpletterend verslagen door Napoleon en hofkringen vonden het tijd voor verandering. Het land moest van een starre standensamenleving veranderen in een burgerlijke maatschappij, waarin individuen zich konden ontplooien. Humboldt kwam met een ambitieuze onderwijshervorming, waar hij ook de universiteiten bij betrok.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Hij streefde naar Bildung durch Wissenschaft: de traditionele encyclopedische geleerdheid wees hij af, want die draaide om passief verworven kennis. In plaats daarvan streefde hij naar karaktervorming en zelfstandig denken. Hij had jaren in kringen van Johann Wolfgang von Goethe en andere Romantici verkeerd en dat bleek ook uit zijn wetenschappelijke idealen. Wetenschapsbeoefening draaide volgens hem om oorspronkelijkheid, om zelf kennis vergaren. Dat betekende dat universiteiten autonome instellingen moesten zijn, waar wetenschappers vernieuwend onderzoek konden doen. Hij pleitte voor totale academische vrijheid. De pas opgerichte universiteit van Berlijn moest dat allemaal gaan waarmaken. Hoewel Humboldt al na twee jaar het veld ruimde en zijn ideeën niet volledig werden doorgevoerd, hebben zijn opvattingen veel invloed gehad.

Romantische denkers Friedrich Schiller, Wilhelm en Alexander von Humboldt en Johann Wolfgang von Goethe in Jena, 1794
Romantische denkers Friedrich Schiller, Wilhelm en Alexander von Humboldt en Johann Wolfgang von Goethe in Jena, 1794. Tekening door Andreas Müller, 1860.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 9 - 2025

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten