Onbewust onderschrijven veel mensen dat wat historici de ‘Whig interpretation of history’ noemen: omdat het nu eenmaal zo gelopen is, moest het blijkbaar wel zo lopen. Het is een opvatting die ontstond in de hoogtijdagen van het Britse imperium, toen veel Britten ervan overtuigd waren dat hun instituties en opvattingen zo superieur waren, dat het logisch was dat zij de grootste wereldmacht waren geworden. Nog altijd denken veel Europeanen zo over de dominante positie die hun werelddeel lange tijd heeft ingenomen, ook al worden we momenteel overvleugeld door andere grootmachten.
En dat terwijl het na de ineenstorting van het West-Romeinse Rijk helemaal niet voor de hand lag dat Europa een belangrijke rol zou blijven spelen. In economisch, politiek, militair en cultureel opzicht was Europa lange tijd inferieur aan bijvoorbeeld het Byzantijnse Rijk, China en de islamitische wereld. Het grote obstakel op de weg naar vooruitgang leek de immense politieke fragmentatie van het continent te zijn. In plaats van uit één machtige staat bestond Europa elkaar uit talloze politieke entiteiten, die elkaar dikwijls te vuur en te zwaar bestreden. Vandaar dat de ondertitel van het boek over Europa dat Marcel Hulspas schreef Een onwaarschijnlijke ontstaansgeschiedenis luidt. Rond 500 n.Chr. leek het allesbehalve logisch dat deze chaotische en tamelijk primitieve periferie, zonder een duidelijke eigen identiteit, op zeker moment de rest van de wereld in veel opzichten voorbij zou streven.
Hulspas begint zijn verhaal op het moment dat in het begin van de vijfde eeuw Germaanse stammen de Rijn overstaken en Goten, die uit de Balkan kwamen, Rome plunderden. Het ooit zo machtige Romeinse Rijk hield in het westen op te bestaan en Europa werd het toneel van elkaar bestrijdende stammen en krijgsheren. De economie stortte in en in de volgende paar eeuwen werd het continent vanuit het noorden geteisterd door Vikingen en vanuit het zuiden door Arabische veroveraars. Rond 800 leek de Frankische koning Karel de Grote erin te slagen weer een flink, centraal geregeerd rijk te stichten, maar binnen een eeuw na zijn dood was dat weer helemaal uiteengevallen.
Zo leek het nooit wat te worden, maar Hulspas wijst erop dat de Frankische vorsten er wel in waren geslaagd in een heel groot deel van Europa een culturele eenheid tot stand te brengen. Dit hadden zij alleen kunnen doen door de nog prille katholieke kerk te ondersteunen, die één wereldbeeld en geloofsleer over Europa uitrolde en ervoor zorgde dat het Latijn de taal van de kerk, het onderwijs, de wetenschap en het bestuur werd.
Juist de politieke verdeeldheid, in combinatie met die gemeenschappelijke cultuur, maakte het volgens Hulspas mogelijk dat zich in Europa een aantal unieke ontwikkelingen voltrokken. Namelijk: ‘het ontstaan van onze democratie, van de kapitalistische economie, van de onafhankelijke rechtspraak, de internationale diplomatie en niet te vergeten: onze vrijheid van geloof en van meningsuiting’. In grote, centralistisch geregeerde rijken konden dergelijke zaken niet gemakkelijk ontstaan en werden aanzetten daartoe stelselmatig onderdrukt.
Hulspas is bepaald niet de eerste die hierop wijst. In een recent boek van de economisch-historici Avner Greif, Joel Mokyr en Guido Tabellini, Two Paths tot Prosperity. Culture and Institutions in Europe and China, 1000-2000, wordt dit veel systematischer uitgewerkt, waarbij de ontwikkelingen in Europa worden vergeleken met die in China. Hieruit blijkt dat de Europese voorsprong die op zeker moment zichtbaar werd niet alleen voortkwam uit de politieke verdeeldheid, maar ook doordat hier sociale organisaties van onderop ontstonden, zich een afwijkend huwelijkspatroon ontwikkelde en het overheersende waardenstelsel universeler was dan in China. Het boek van Hulspas is analytisch veel minder sterk, maar hij vertelt wel een heel levendig verhaal. Het is alleen onbegrijpelijk dat hij nergens aangeeft op welke literatuur hij zich baseert, en dat een boek waarin honderden namen over elkaar heen tuimelen geen register heeft.
Wij, Europeanen. Een onwaarschijnlijke ontstaansgeschiedenis
Marcel Hulspas
540 p. Omniboek, € 34,99
