Groot-Nederlandse gedachte veranderde van romantisch ideaal in extreem-rechts hondenfluitje

In 1911 nam de Nederlandse historicus Pieter Geyl deel aan een congres in Gent over de vernederlandsing van de universiteit. Hij ontmoette daar gelijkgestemde intellectuelen die nadachten over een ‘Groot-Nederland’, dat destijds nog een romantische metafoor was voor culturele en taalkundige overeenkomsten tussen België en Nederland. Geyl zou in de daaropvolgende jaren ideeën ontwikkelen over Groot-Nederland als een historische ‘stam’. De Vlaamse grens met Nederland was volgens Geyl niets meer dan een toevallige breuk. De werkelijke grenzen van cultuurgebieden lagen volgens hem bij natuurlijke blokkades als de Rijn, Maas of Schelde.

Geyl zou zelf nooit lid worden van extreem-rechtse organisaties, maar zijn ideeën vonden in de jaren dertig wel weerklank in radicaal-rechtse Vlaamse kringen. Zo ‘kaapte’ de politieke partij Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) het onderwerp en werd het onderdeel van een rechts-extremistische agenda over de etnische wortels van Vlaanderen en Nederland. De partij hoopte dat het gelijkgezinde nazi-Duitsland ruimte zou bieden voor het ideaal. Maar al vroeg in de Tweede Wereldoorlog moesten de collaborerende politici van het VNV concluderen dat de bezetter andere plannen had. Dat ondervond aan de andere kant van de grens ook de NSB, die de Groot-Nederlandse gedachte voor de oorlog eveneens had geadopteerd.

Het Groot-Nederlandse gedachtegoed werd na de oorlog geassocieerd met collaboratie en verdween daardoor grotendeels van de politieke agenda. Maar Van der Kraan betoogt dat Dietsland (de imaginaire naam van een gemeenschappelijke Vlaams-Nederlandse staat) – in tegenstelling tot wat eerdere onderzoeken suggereren – een rol bleef spelen in extreem-rechtse Vlaamse kringen. Niet meer als een realistisch politiek ideaal, maar als hondenfluitje voor racistische ideeën. Politici steunden het concept in deze periode vooral op de achtergrond, via tijdschriften als Dietsland Europa en Ter Waarheid. Ze zochten met het bepleiten van een ‘zuivere Nederlandse volksgemeenschap’ de randen van de wet op. De gematigde kiezer zag niets in dat radicale ideaalbeeld, schrijft Van der Kraan. Het sprak enkel nog kleine geradicaliseerde groepen aan. Groot-Nederland diende voor deze politici ook als rechtvaardiging voor het apartheidsregime in Zuid-Afrika, die door uiterst rechts hartstochtelijk werd gesteund.

Van der Kraan concludeert dat de Vlaamse bevolking zich nooit werkelijk aangetrokken heeft gevoeld tot het idee van een verenigd Nederlands-Vlaams blok. De radicaal-rechtse partij Vlaams Blok (voorloper van het huidige Vlaams Belang) probeerde het idee eind jaren zeventig opnieuw op de kaart te zetten, zonder succes. In de jaren tachtig werd het als thema binnen de Vlaams-nationalistische politiek verdrongen door de immigratiekritiek. Een onderwerp dat op veel meer steun kon rekenen bij de Vlaamse kiezer.