• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 5/2019

    Vidkun Quisling: een archetypische landverrader

    Verguisd boegbeeld van samenwerking met de Duitse bezetter

    Door: Koen Vossen

    Denemarken had Frits Clausen, België Léon Degrelle, Vichy-Frankrijk maarschalk Philippe Pétain en Nederland Anton Mussert. Verguisde boegbeelden van samenwerking met de Duitse bezetter. In dit rijtje hoort ook de Noor Vidkun Quisling thuis. Sterker nog: sinds Winston Churchill collaborateurs ‘a vile race of quislings’ noemde, is zijn naam in het Engels synoniem voor landverraad.

    Dat niet Mussert, Pétain of Degrelle, maar Vidkun Quisling symbool werd voor collaboratie met de Duitse bezetter lag aan zijn in het Engels goed klinkende achternaam. Maar ook aan het tijdstip en de wijze waarop Quisling de Duitsers zijn diensten aanbood. Op 9 april 1940, ruim een maand voor de inval in Nederland, België en Frankrijk, vielen de Duitse legers Denemarken en Noorwegen binnen. De volkomen verraste Noorse regering kondigde een algehele mobilisatie af en zocht een veilig heenkomen.

    Als leider van de kleine fascistische Nasjonal Samling besloot Quisling dat zijn tijd gekomen was en nog diezelfde avond presenteerde hij voor de radio een nieuwe Duitsgezinde regering. Dit kabinet had aanvankelijk de goedkeuring van Berlijn, maar toen bleek dat de Noorse koning Haakon weigerde Quisling te accepteren, liet Adolf Hitler zijn Noorse bondgenoot vallen. Net als Nederland kreeg Noorwegen een burgerlijk bestuur, onder leiding van Josef Terboven, een fanatiek NSDAP-lid van het eerste uur.
     

    Achter al deze weinig verheffende feiten ging een man schuil met een complexe persoonlijkheid en boeiende levensloop

    Quisling mocht in de wachtkamer plaatsnemen. In februari 1942 werd hij met veel bombarie alsnog benoemd tot minister-president van een Noorse nationale regering, maar veel speelruimte kreeg hij niet van de Duitse bezetter. Na de bevrijding van Noorwegen zou Quisling voor de Noorse rechtbank beweren dat hij geen landverrader was, omdat hij juist alles in het werk had gesteld om de onafhankelijkheid van Noorwegen te herstellen. Zijn pleidooien mochten niet baten: op 24 oktober 1945 werd hij door een vuurpeloton gefusilleerd.
     
    Achter al deze weinig verheffende feiten ging een man schuil met een complexe persoonlijkheid en boeiende levensloop. Anders dan de tamelijk kleurloze burgerman Mussert en de opportunistische ijdeltuit Degrelle, was Quisling een zeer belezen kosmopoliet, die in de jaren dertig min of meer verdwaald was geraakt in de politiek. De in 1887 geboren Quisling was de oudste zoon van een lutherse predikant die enkele theologische traktaten over de Duivel op zijn naam had staan.



    Vidkun Quisling (staand links) helpt Volkenbond-commissaris Fritjof Nansen (midden zittend) bij de bestrijding van honger in Oekraïne, 19 juni 1925. 

    Zelf ambieerde Vidkun aanvankelijk een militaire loopbaan in de nieuwe onafhankelijke Noorse staat, die in 1905 was opgericht na verbreking van de personele unie met Zweden. In 1918 werd hij benoemd als Noors attaché in Petrograd (Sint-Petersburg), waar kort tevoren Lenin de macht had gegrepen. Hij kwam in contact met de beroemdste Noor van die jaren, de ontdekkingsreiziger en wetenschapper Fritjof Nansen. Deze was door de Volkenbond benoemd als commissaris voor Russische vluchtelingen. Nansen vroeg Quisling hem te assisteren bij een uitgebreid hulpprogramma in het door hongersnood getroffen oostelijke deel van Oekraïne. De daadkrachtige en organisatorisch begaafde Quisling coördineerde de voedselhulp en redde daarmee volgens zijn biograaf Hans Fredrik Dahl duizenden levens.
     

    Nieuwe wereldreligie

    In de daaropvolgende jaren leidde Quisling het zwervende bestaan van een internationale diplomaat met tijdelijke benoemingen in Parijs, Helsinki, Sofia, Londen, Jerevan en Moskou. In de avonduren schreef Quisling in zijn talloze hotelkamers aan een almaar uitdijend filosofisch manuscript. Daarin beoogde hij niets meer of minder dan een nieuw geloofssysteem te ontwerpen waarmee alle grote vragen konden worden beantwoord. Het ‘universisme’ noemde hij zijn filosofie, waarin hij de lutherse denkbeelden van zijn jeugd wilde verzoenen met zijn favoriete filosofen Spinoza, Kant en Hegel, en met moderne wetenschappelijke inzichten uit zowel de natuurwetenschappen als de in die jaren populaire eugenetica.



    De eerste twee bezettingsjaren geeft Jozef Terboven (rechts), een fanatieke NSDAP'er, leiding aan Noorwegen. Daarna volgt Quisling (links) hem op. 

    In de eenzaamheid van zijn hotelkamer droomde Quisling van een toekomst waarin Noorwegen het centrum zou worden van een universistische wereldreligie. Hoewel Quisling in zijn manuscript reeds zinspeelde op de superioriteit van het noordse ras, was hij volgens zijn biograaf nog nauwelijks bekend met het fascistische of nationaal-socialistische gedachtegoed. Quisling leefde vooralsnog vooral in zijn eigen universistische universum.
     

     Met zijn waarschuwingen voor het marxistische gevaar ontpopte Quisling zich tot de grote vijand van socialistisch Noorwegen, waar hij als fascist werd gebrandmerkt

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen