Veertig portretten van Joodse straatventers

In Nederland wemelde het vroeger van de Joodse straatventers. Arme mensen over wie weinig bekend was. Dankzij inventief taalonderzoek geeft Ewoud Sanders hun een gezicht. 

In 1957 veroorzaakte jonkheer Guus de Casembroot een rel. Deze commissaris van de Koningin prees Rotterdammers die hadden geholpen bij de schoonmaak van een vakantiepark met ‘eigen oude dweilen, die anders naar de voddenjood gingen’. Zijn toespraak werd uitgezonden op de radio en leidde tot een heftig debat. Sommigen vonden dat ‘voddenjood’ echt niet meer kon, terwijl anderen het als een neutraal woord beschouwden dat de feitelijk situatie weergaf. 

De discussie is opgenomen in Van appeljood tot zuurjood van taalhistoricus Ewoud Sanders, waarin hij het leven van Joodse straatventers beschrijft. Hoewel ze eeuwenlang volop in het straatbeeld aanwezig waren, was weinig over hen bekend. Door in gedichten, romans, liedjes, toneelstukken, parlementaire verslagen en krantenberichten op zoek te gaan naar hun volksnamen weet Sanders toch tot een beeld te komen. De volksnamen zijn steeds hetzelfde opgebouwd, product plus jood. Dus: brillenjood, schoenenjood, boekenjood.  

Sanders schetst portretten van intens arme mensen, die door weer en wind met hun karren rondtrokken, vaak gepest en met dedain behandeld. Iedere venter had zijn eigen roep. Een aantal van die wijsjes – door tijdgenoten verzameld en in notenschrift opgetekend – staan in het boek. ‘Mooie sinasappele, vier voor ’n dubbeltje maar’ en ‘’t Zijn de laatste van ’t jaar, wat ’n mooie augurrekies’. Ook de vele illustraties en foto’s maken het leven van de venters tastbaar. 

Sanders liet al vaker zien hoe taal een ingang kan zijn tot het verleden. In 2023 verscheen van hem Het n-woord over de geschiedenis van de term ‘neger’, waarmee hij tegelijk de ontwikkeling van het racisme weergaf. In Van appeljood tot zuurjood toont hij het onversneden antisemitisme. Eind negentiende eeuw ontstond het eerste ongemak over de volksnamen voor de handelaren. Een ongemak dat velen bleven negeren en dat pas decennia later algemeen werd. Inmiddels zijn de Joodse venters uit de straten verdwenen, maar Sanders heeft een ontroerend monument voor hen opgericht.