‘Het n-woord was nooit neutraal’

Het woord ‘neger’ heeft al eeuwenlang een negatieve lading. Dat concludeert taalhistoricus Ewoud Sanders in zijn nieuwe boek Het N-woord.

Voor Sanders was het ‘het n-woord’ lange tijd een neutrale term, net als voor veel anderen in de samenleving. Maar de afgelopen decennia is de gevoelswaarde van dit woord sterk veranderd. Aanleiding voor Sanders om onderzoek te doen naar de geschiedenis van dit beladen woord. Hij richtte zich met name op woordenboeken en encyclopedieën van de zeventiende eeuw tot nu, maar ook op kranten, prenten en kinderboeken. In vrijwel alle gevallen had ‘het n-woord’ een negatieve connotatie.

‘Begin negentiende eeuw was er duidelijk een relatie tussen het n-woord en slavernij,’ zegt Sanders. ‘In de eerste woordenboeken zie je dan ook dat samenstellingen met het n-woord altijd gerelateerd zijn aan de slavenhandel, zoals “negerhandel”, “negerschip”, of “negerland.’’ Later krijgt het woord verschillende negatieve betekenissen: “een neger van een vent” zou zijn gebruikt voor een hatelijk persoon; “zo zwart als een neger” staat voor zeer vuil; en “negeren” (met de klemtoon op de eerste e) betekent mishandelen of treiteren. Zoals zwarte slaven werden behandeld dus.’ Dit kwam allemaal in onder meer de Dikke Van Dale terecht.

Juist de manier waarop de Dikke Van Dale omgaat met ‘het n-woord’ is volgens Sanders cruciaal. Het is immers niet alleen een onschuldig opzoekboek, maar speelt een belangrijke rol bij rechtszaken. ‘Dit woordenboek wordt beschouwd als een min of meer onafhankelijke taalscheidsrechter. En dus wordt Van Dale door rechters gebruikt in onder meer beledigingszaken. Ook in de Kamer is het leidend.’

Inmiddels geeft Van Dale bij veel samenstellingen met het n-woord aan dat het om een beledigende term gaat, maar desondanks laat Sanders zien dat in dit woordenboek nog steeds ongelijkheid doorschemert. Zo merkte hij op dat het woord ‘negeropstand’ er niet in voorkomt, terwijl dit in historische bronnen meer dan duizend keer terug te vinden is. Het verzet en de opstand van de zwarte bevolking wordt zodoende niet erkend, terwijl n-samenstellingen met een negatieve connotatie wel in groten getale in het boek aanwezig zijn. Volgens de hoofdredacteur van de Dikke Van Dale komt dit doordat ‘negeropstand’ een ‘zichzelf-verklarende samenstelling’ is en dus geen definitie nodig heeft. ‘Maar dit is geen steekhoudend argument,’ vindt Sanders, ‘want onder meer “indianenopstand”, moslimopstand” en “studentenopstand” zijn wel opgenomen. Tegelijkertijd staat er enkele n-woorden in dit naslagwerk – zoals “negerzweet” voor koffie – die in bronnen een uiterst lage frequentie hebben.’

De negatieve connotatie met ‘het n-woord’ werd kinderen met de paplepel ingegoten, zo laat Sanders zien. ‘Bekende kinderboekenschrijvers voegden tal van racistische elementen toe aan hun jeugdboeken. Dat is echt vergif.’

Tegenwoordig gaan er stemmen op om het n-woord helemaal te verbieden. En dus te verwijderen. ‘Daar ben ik nadrukkelijk niet voor,’ zegt Sanders. ‘Woorden zijn nu eenmaal sleutels tot het verleden. In dit geval tot een zeer beladen geschiedenis, die doortikt in het heden. Bovendien: door woorden te handhaven in een historisch woordenboek als Van Dale kun je registeren hoe de gevoelswaarde ervan verandert.’

Als voorbeeld van zo’n aanvechtbare schrapping noemt hij een podcast over Anton de Kom. ‘Daarin werd een sleutelzin uit zijn werk Wij slaven van Suriname niet uitgesproken, omdat het n-woord erin voorkomt. Maar in die zin beschrijft De Kom een innerlijke ontwikkeling die voor hem essentieel was.’ Sanders stelt voor in plaats daarvan boeken waar het n-woord in voorkomt te voorzien van een voor- of nawoord waarin de historische context wordt geduid.