In elk nummer vraagt Alies Pegtel een historicus naar zijn of haar historische sensatie. Naar het moment waarop, zoals Johan Huizinga het formuleerde, heden en verleden lijken samen te vallen. Een gevoel dat vaak onverwacht wordt opgewekt door een document, voorwerp, geluid, geur, locatie of inzicht. Deze maand Ana van Es. ‘Ik vond een stukje terug van de originele rails van de Bagdad-Berlijnexpress.’
Dit artikel krijgt u van ons cadeau
Wilt u ook toegang tot HN Actueel? Hiermee leest u dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvangt u exclusieve nieuwsbrieven. U kunt de eerste maand onbeperkt lezen voor € 1,99. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.
Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven?
‘Voor mijn boek De Bagdad-Berlijnexpress reisde ik met de trein door Irak, van de Zuid-Irakese havenstad Basra via de hoofdstad Bagdad naar Mosul in het noorden. Op dat traject rijdt een hogesnelheidstrein van Chinese makelij, meestal stapvoets vanwege talloze obstakels. Pro-Iraanse milities willen bijvoorbeeld het spoor saboteren, Irakese militairen rennen ter beveiliging gedeeltes mee met de trein. Meereizen is een belevenis, maar niet zonder gevaar. Een historische sensatie beleefde ik niet in de trein, maar langs het spoor. Achter het kolossale station in Bagdad, een gebouw met paleisachtige allure, heb ik een stukje van de originele rails teruggevonden. Het voelde bijzonder om in de hitte met mijn hand over het brandende staal te gaan en de cijfers “1913” bloot te leggen. Het stamde van voor de Eerste Wereldoorlog, toen de Duitsers de Berlin-Bagdad Bahn aanlegden. Keizer Willem II heeft destijds erg zijn best gedaan daarvoor toestemming te krijgen van de Turkse sultan. Het alleroudste stuk rails is ouder dan de staat Irak.’
Meer interviews lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Uw boek De Bagdad-Berlijnexpress is een reis- annex geschiedenisboek.
‘Ik gebruik de spoorlijn om mijn eigen verhaal te vertellen over het Midden-Oosten. De val van het Ottomaanse rijk, de bemoeienis van Europa, de Golfoorlog, IS, er komt van alles in samen.’
De Britse Gertrude Bell ging u voor.
‘Zeker, zij is de architecte van het moderne Irak. Bell (1868-1926) was een fascinerende vrouw, een ontdekkingsreizigster en archeologe. Ze sprak goed Arabisch en was iemand die telkens opduikt rondom die spoorlijn, waar het barstte van de spionage. Die draaide om olie die de Duitsers hadden gevonden bij Mosul – en om kunst. De Duitsers wilden de spoorlijn langs hun archeologische opgravingen aanleggen, zodat ze de vondsten per trein konden overbrengen naar Berlijn. Om dit te traineren, begonnen de Britten een eigen archeologische opgraving op het spoortracé. In deze context reisde Bell rond, met haar camera in de aanslag. Tijdens de Eerste Wereldoorlog ging ze voor de Britse militaire inlichtingendienst werken in Mesopotamië, het huidige Irak. De Britten vochten bij Bagdad tegen het Duits-Ottomaanse leger. Na de Brits-Franse overwinning in 1918 mocht Bell grotendeels de Irakese grenzen bepalen. Ze was inmiddels een van de hoogste Britse functionarissen ter plekke.’
Bijzonder voor een dame?
‘Wat Bell goed doorhad, was dat je als westerse vrouw in de Arabische wereld met meer wegkomt dan als westerse man, die overal argwaan oproept. In haar brieven beschrijft ze hoe ze haar vrouw-zijn gebruikte. Niet op een flirterige manier, maar ze profiteerde ervan dat ze minder serieus werd genomen en met veel weg kwam bij de lokale heersers. Dat herken ik heel erg, uit mijn eigen tijd in het Midden-Oosten.’
Hoe ging het verder met de spoorlijn?
‘Het onvoltooide zuidelijke traject kwam in Britse handen, het noordelijke tracé in Syrië werd Frans. Na de Irakese onafhankelijkheid in 1932 werd Bagdad als toeristenbestemming op de kaart gezet. Vanaf Londen, Parijs of Berlijn kon je via Istanbul met de trein naar Irak reizen. Veel Irakezen verlangen hiernaar terug, met name naar de “gouden” jaren vijftig. Na de ondergang van Saddam Hoessein in 2003 rijdt de Bagdad-express niet meer internationaal. Sinds de val van IS probeert men de treinverbinding met Europa weer te herstellen. Vanuit de gedachte: als de trein eenmaal weer rijdt, dan zijn we weer een functionerende natie.’
Hoe schat je die kans in?
‘Met name de Amerikanen hebben er veel moeite mee dat er een Chinese hogesnelheidstrein op dit traject rijdt. En de actieve pro-Iranese milities in Irak willen eerst een treinverbinding met Iran. Dit leidt tot nieuwe spanningen, aanslagen en “ongelukken” rondom de spoorlijn. Het traject was en blijft een bron van politieke intrige.’
Ana van Es
(1985) is journalist en jurist. Ze werkte voor de Volkskrant ruim vijf jaar als correspondent in het Midden-Oosten. In 2019 won ze een Tegel, de belangrijkste Nederlandse journalistieke prijs voor een serie reportages over de burgeroorlog in Jemen. In mei verscheen van haar De Bagdad-Berlijnexpress (304 p. De Bezige Bij, € 23,99).
