In de ‘stelling’ reageert een vast panel van historici op een actuele gebeurtenis.
Eva Roovers:
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Zeker. En niet alleen als politieke unie, maar vooral ook als morele unie. Kernwaarden van de Europese gedachte, zoals solidariteit en rechtvaardigheid, worden door de lidstaten nogal eens vergeten. Zie de recente opstelling van minister Wopke Hoekstra van Financiën ten opzichte van het zwaar getroffen Italië en Spanje. Zo’n politiek en moreel sterk Europa is evengoed van belang buiten crisistijd: om crises te voorkomen of er in elk geval goed op voorbereid te zijn.
Toch bestaat er wel degelijk, al meerdere decennia lang, een krachtige supranationale samenwerking. Namelijk op het gebied van de ruimtevaart. De snelle ontwikkeling daarvan in de vorige eeuw was aanvankelijk te danken aan de politieke en militaire wedloop tussen de VS en de Sovjet-Unie. Maar vanaf midden jaren zeventig beseften regeringen dat ze de geheimen van het heelal alleen door samenwerking konden ontdekken. Het resultaat was het International Space Station.
In 1975 werd ook het European Space Agency opgericht. De EU kan van die laatste organisatie nog wat leren qua samenwerking en collectieve visie op de toekomst. Misschien komt dat wel doordat astronauten als geen ander beseffen dat er eigenlijk geen grenzen en landen zijn, dat alles op aarde met elkaar verbonden is. Zoals de architect en futuroloog Richard Buckminster Fuller in de jaren vijftig al zei: “We zijn allemaal astronauten op ruimteschip Aarde.”’
Beatrice de Graaf:
‘De Europese Unie bestaat als Europees verbond al meer dan een halve eeuw, zonder dat een politieke unie noodzakelijk is geweest. Jorrit Steehouder schrijft op dit moment een proefschrift waarin hij laat zien hoe verstrekkend het Europese integratieproces al direct na de Tweede Wereldoorlog was. Met name bij de fijnmazige samenwerking rond de Marshallhulp en het creëren van een Europese Betalingsunie.
De gevolgen van de oorlog en de angst voor het communisme waren daarbij doorslaggevend. In tijden van grote druk bleken nationale verschillen prima te kunnen worden opgelost. Ook in het recente verleden zien we dat Europa in staat is geweest zichzelf aan de haren uit het moeras te trekken. Bij de financiële crisis van 2008 heeft de EU immers – ondanks al het gebakkelei – meerdere Zuid-Europese landen gered.
Het probleem van de Europese Unie is dat het populistische geschreeuw op de bühne de diplomatieke inspanningen aan de onderhandelingstafels aan het oog onttrekt. Hoekstra zit allang met de Italianen aan tafel. Daarom is ook de komende tijd een Politieke Unie onhaalbaar en onnodig. Pas met een echte oorlog, of een pandemie à la de Spaanse griep, ontstaat er genoeg druk voor een kwantumsprong richting een politieke unie. Maar dan zijn er wel andere zaken om ons druk over te maken.’
Martin Sommer:
‘Er gaat geen jaar voorbij zonder de aansporing dat de Europese Unie hoogst noodzakelijk een politieke unie moet worden. De euro, terreurdreiging, geopolitiek, klimaat, vluchtelingen, en nu een ziekte. Steeds is er allesverzengend bewijs dat de beslismacht moet worden gecentraliseerd in Brussel. Onder de noemer eendracht, solidariteit en synergie. Welke domoor kan er tegen grotere efficiëntie op basis van schaalvergroting zijn?
Wel, synergie en samenvoeging leiden niet altijd tot fraai resultaat. Hoogovens heeft al vier van dergelijke mislukkingen achter de rug. En als ik dit schrijf is de wrijving tussen Nederland en Frankrijk tastbaar, vanwege de staatssteun aan Air France en KLM. De Fransen namen KLM vijftien jaar geleden over, maar tot een unie kwam het nooit. In het internationale bedrijfsleven sneuvelen fusies bij de vleet. De oorzaak ligt meestal bij onverenigbare waarden en mentaliteitsverschillen.
Daarom worden cultuurverschillen in het bedrijfsleven juist als een gegeven beschouwd waarmee rekening moet worden gehouden. Brussel doet dit uit principe niet. Lokale waarden en identiteiten moeten verdwijnen ten gunste van de eenwording en abstracte, universele idealen. Terwijl in Europa toch nooit – in tegenstelling tot de VS – vol overtuiging voor een politieke federatie is gekozen. “Onszelf blijven” was voor de oorlog al het credo van de sociaal-democratische voorman Wiardi Beckman. Hij had gelijk.’
Lees meer stellingen en reacties van ons historisch panel
