Home Dossiers Pandemie ‘Een pandemie verandert voorgoed hoe mensen samenleven’

‘Een pandemie verandert voorgoed hoe mensen samenleven’

  • Gepubliceerd op: 23 april 2020
  • Laatste update 02 nov 2022
  • Auteur:
    Maurice Blessing
  • 4 minuten leestijd
‘Een pandemie verandert voorgoed hoe mensen samenleven’
Cover van
Dossier Pandemie Bekijk dossier

In de ‘stelling’ reageert een vast panel van historici op een actuele gebeurtenis.

Beatrice de Graaf

‘De geschiedenis vertelt ons verbazingwekkend weinig over de echte gevolgen van een pandemie. Van de negende-eeuwse koepest wordt wel gezegd dat hij tot het vertrek van de Vikingen heeft geleid. En van de Zwarte Dood in de veertiende eeuw dat deze tot een betere omgang van heren met hun lijfeigenen heeft geleid. Maar daarbij moeten we volledig vertrouwen op overleveringen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Wat we wel met zekerheid weten, is dat de Spaanse Griep arbeidstijdverkorting en een grotere maatschappelijke participatie van vrouwen bespreekbaar maakte. Maar voor zo’n bijeffect moet wel een groot deel van de bevolking het leven laten. Bij de Spaanse Griep ging het om veertig miljoen Europese doden. Bij de Zwarte Dood om veertig tot zestig procent van de bevolking. Daar zal COVID–19 gelukkig niet aan raken.

We weten dus erg weinig over de gevolgen van pandemieën op de langere termijn. Behalve dat ze de ongelijkheid in samenlevingen doorgaans vergroten. Waar ik me dan ook vooral ook zorgen over maak, is de ongelijkheid in leefomstandigheden en veerkracht om met deze ziekte om te gaan. Wat betekent dit voor kinderen in onveilige gezinnen, mensen die onvoldoende verzekerd zijn, of geen sociaal vangnet hebben? Psychologen maken zich zorgen over de toename van depressies en stoornissen. Die geschiedenis moet zich nog ontvouwen.’

Martin Sommer

‘Thucydides schrijft in De Peloponnesische Oorlog over de pestuitbraak in Athene van 430 v.Chr. Terwijl de Atheners tijdens de oorlog met Sparta hun zaken onder controle leken te hebben, leidde die pestuitbraak tot chaos en ontwrichting. Men hield zich niet meer aan de begrafenisrituelen, die altijd hadden gefungeerd als symbool voor een ordentelijke samenleving. Inderdaad bleek de pestepidemie het voorspel van het einde van het welvarende en machtige Athene.

Momenteel sterven in Nederland patiënten moederziel alleen op de intensive care, zonder dat ze hun geliefden nog te zien krijgen. Dat is een hartverscheurende toestand. Begrafenissen worden tot een minimum beperkt. Net als tweeduizend jaar geleden zijn rituelen ook nu nog graadmeters voor de maatschappelijke orde. Alleen in Rusland wordt nog vrolijk getrouwd. De autoriteiten daar hebben bekend gemaakt dat slechts een milde variant Moskou heeft bereikt. Zij zullen snel anders piepen.

En dan heb je de hooggeleerden die dankzij COVID–19 een heel andere samenleving zien gloren, zonder multinationals en vliegtuigen, en voorzien van louter vegetarische slagers en bioboeren. Iedereen ziet zijn kans schoon om zijn morele gelijk te halen. Ik las zelfs dat deze pandemie de oplossing is, aangezien de mensen het probleem zijn. Wie zo denkt, raad ik aan een avond Thucydides te lezen. Daar is nu immers ruimschoots de tijd voor.’

Eva Rovers

‘Ik word een beetje moe van al die mensen die nu voorspellen welke invloed COVID–19 zal gaan hebben. We zitten in het oog van de storm – van daaruit is niet te voorspellen wat de consequenties zullen zijn. De voorspellingen over hoe corona onze samenleving gaat veranderen, gaan bovendien vaak over de economie, onze manier van werken, van reizen of consumeren. Over al die aspecten van het leven die nu direct geraakt worden.

Maar als je het mij vraagt zijn juist de indirecte, ondenkbare gevolgen veel interessanter. Kijk bijvoorbeeld wat er gebeurde in 1590 toen de pest in Engeland weer eens de kop opstak. Ook toen moesten mensen gaan thuiswerken. Onder wie ook Shakespeare, omdat alle theaters de deuren sloten. Het resultaat: hij begon voor het eerst poëzie te schrijven.

En toen om dezelfde reden de Universiteit van Cambridge in 1665 de deuren sloot, begon Isaac Newton met zijn wandelingen. Het bekende verhaal dat hij de werking van de zwaartekracht ontdekte doordat een appel uit een boom viel toen hij daaronder zat uit te rusten, stamt uit die periode. Stel je eens voor hoe de wereld eruit zou hebben gezien zonder het inzicht van Newton, laat staan de poëzie van Shakespeare!’

Lees meer artikelen over pandemieën

In de strijd tegen COVID-19 kunnen we leren van vroegere voorbeelden, schrijft Beatrice de Graaf. Dat geldt zeker voor de nauwe internationale samenwerking in de negentiende eeuw.

In geschiedenisboeken is het meestal niet meer dan een voetnoot, maar de Spaanse griep veroorzaakte in 1918 in Nederland grote maatschappelijke ontwrichting.

Europeanen reageerden op de doodsdreiging van de pest door te bidden, zich af te zonderen of te feesten.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer