Schilderijen raakten in de achttiende eeuw uit de mode

In de zeventiende eeuw kochten Amsterdammers massaal schilderijen, maar daarna werden de kunstwerken veel minder populair. Die verandering had te maken met de aanvoer van allerlei nieuwigheden, zo laat Bas Spliet zien in het tijdschrift TSEG.  

Spliets onderzoek begon bij boedelinventarissen. Zulke lijsten met bezittingen van overledenen kunnen veel vertellen over het dagelijkse leven. ‘Ik bekeek Amsterdamse inventarissen uit 1680,’ vertelt Spliet (Universiteit Antwerpen), ‘toen me opviel dat bijna een kwart van de schilderijen daarin werd beschreven als “slecht” of “oud”. Daarbij moet ik opmerken dat “slecht” hier “simpel” betekende, maar erg positief was het niet. Dat zette me aan het denken. Meer onderzoek liet zien dat het aantal schilderijen dat Amsterdammers bezaten vanaf de late zeventiende eeuw daalde. In 1680 hadden huishoudens uit de middenklasse en de elite gemiddeld 13,4 schilderijen in huis. Een eeuw later waren dat er nog maar 5,6.’  

Andere historici hadden ook al gezien dat schilderijen minder geliefd werden. Sommigen vermoedden een verband met de neiging van de elite om zich te onderscheiden van de rest. Vroeg in de zeventiende eeuw, zo redeneerden zij, profileerde de bovenlaag zich door schilderijen aan te schaffen. Maar in de loop van de eeuw werden die kunstwerken zo massaal geproduceerd en gekocht dat ze onvoldoende onderscheidend waren. Dus zocht de bovenlaag iets nieuws om indruk mee te maken.