‘In een boekenkast zag ik mappen vol brieven’

Een immens werk.

‘Ik deed het in de avonduren en tijdens de vakantie, naast mijn werk als parlementair verslaggever in Den Haag. Op een gegeven moment heb ik contact opgenomen met hoogleraar Remieg Aerts, de biograaf van Johan Rudolph Thorbecke. Hij vond de vondst van het privéarchief razend interessant en heeft me gemotiveerd om op het onderzoek te promoveren. Mijn drijfveer was pure nieuwsgierigheid naar een figuur die in de geschiedenis bijna helemaal was vergeten.’

Wie was Gerrit Schimmelpenninck?

‘Hij was president-directeur van de Nederlandsche Handel-Maatschappij en diplomaat in Sint-Petersburg en Londen. In 1848 was hij de facto de eerste minister-president van een interim-kabinet, door Willem II aangesteld. De koning had hem teruggeroepen als gezant uit Londen en benoemd als buffer tegen de “nieuwlichterij” van Thorbecke.’

U stelt nadrukkelijk het beeld van Schimmelpenninck als conservatief bij. Hoe zit dat?

‘Dit frame werd in 1848 bewust op “de ouderwetse graaf” geplakt door thorbeckiaanse kranten, zoals de Arnhemse Courant, en is sindsdien klakkeloos overgenomen door historici. Uit zijn schrijven aan de koning blijkt juist dat hij op het gebied van staatsinrichting verdergaande, op het Britse tweepartijenstelsel geïnspireerde, ideeën had dan Thorbecke. Zijn denkbeelden kwamen in de buurt van het huidige Nederlandse stelsel, met ministeriële verantwoordelijkheid en een ceremoniële, niet-politieke rol voor de koning. Willems dochter Sophie was ook zeer gecharmeerd van zijn vernieuwende ideeën.’

Waarom mislukte hij na twee maanden?

‘Niet omdat zijn ideeën te conservatief waren, eerder het tegenovergestelde. Maar Thorbecke was al bezig met zijn grondwetscommissie, en had een concreet plan liggen. Net terug uit Londen miste Schimmelpenninck gevoel voor de Nederlandse politiek. Als diplomaat was hij gewend om solistisch te opereren, hij was zeer bedreven in het sussen van conflicten. Maar hij was betweterig en had geen enkele aanleg voor het smeden van coalities of het vinden van bondgenoten. Uiteindelijk verloren twee ministers die aanvankelijk aan zijn kant stonden het vertrouwen in zijn koers, waardoor hij de steun binnen zijn eigen minsterraad verloor en de koning toch voor de lijn-Thorbecke koos.’

U besteedt ook aandacht aan thema’s als slavernij en vrouwen.

‘Engeland protesteerde destijds tegen de manier waarop de Nederlandse plantagehouders in Suriname hun tot slaaf gemaakten behandelden, en Schimmelpenninck moest zich in Londen daartoe verhouden. Ik kon niet echt vinden dat hij zich tegen de slavernij heeft gekeerd, wel tegen de slavenhandel. Daarin ging hij verder dan de meesten van zijn politieke landgenoten die zich liever met grondwetkwesties bezighielden. Wat betreft de positie van vrouwen: zijn moeder Catharina Nahuys vervulde een opvallende politieke rol in haar tijd. Toen zijn vader Rutger Jan blind werd, nam zij informeel allerlei staatszaken waar. Voor zover ik kan nagaan was zij de machtigste vrouw in haar zoons netwerk.’

Privé was Gerrits leven niet zonder tragiek.

‘Na de dood van zijn vrouw, met wie hij acht kinderen kreeg, hertrouwde Gerrit – tot groot ongenoegen van zijn kinderen, die hem niet meer wilden zien. Ook zijn politieke falen liet hem niet onberoerd. Zijn aantekeningen waarin hij terugblikt op de periode waarin hij tegenover Thorbecke stond, staan vol doorhalingen en opmerkingen in de kantlijn. In zijn woeste handschrift zag ik zijn emotie terug. Dat brengt iemand uit de negentiende eeuw ineens heel dichtbij.’