Home Het gezicht van een wereldrijk – Simon Schama

Het gezicht van een wereldrijk – Simon Schama

  • Gepubliceerd op: 25 januari 2017
  • Laatste update 25 mei 2023
  • Auteur:
    Hans Renders
  • 3 minuten leestijd
Het gezicht van een wereldrijk – Simon Schama

Iedereen kent de ervaring: je staat in een museum voor een portret, kijkt er even naar en loopt door. Daarna krijg je het vreemde gevoel dat de ogen van dat geschilderde gezicht je door de zaal volgen. Zo begint Simon Schama zijn boek over de geschiedenis van Groot-Brittannië in portretten.

Aan de hand van beroemde portretten van William Shakespeare, Oliver Cromwell, Winston Churchill, koningin Elizabeth I, koning Charles I, John Locke, William Pitt, koningin Victoria, Charlie Chaplin, William Blake, Emmeline Pankhurst en vele anderen plaatst hij schilderijen in hun tijd.

Ook vertelt hij over de omstandigheden waaronder de portretten tot stand kwamen.

De meeste afbeeldingen hangen in de National Portrait Gallery in Londen. Maar niet allemaal, zo wordt pijnlijk duidelijk uit het eerste verhaal over het portret dat Graham Sutherland schilderde van Winston Churchill.

De staatsman die zo’n beslissende rol had gespeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog verloor de verkiezingen, maar was in 1951 weer premier geworden. Toen hij drie jaar later bekendmaakte te zullen aftreden, bood het Lagerhuis hem een schilderij aan. Het zou in het parlementsgebouw komen te hangen en daarmee een belangrijk symbool in de legacy van Churchill worden.
 

Maar opeens besloot Churchill toch aan te blijven: wie anders kon onderhandelen met John Foster Dulles of Eisenhower of de Sovjetleiders na Stalin? Zo werd het schilderij van Sutherland een wapen in Churchills verzet tegen zijn eigen aftreden – Schama schrijft het allemaal met veel suspense op.

Toen Churchill het doek zag, was hij ontzet. Sutherland had een uitgezakte oude man op een stoel geschilderd.

Maar afgesproken was nu eenmaal dat het kunstwerk in Westminster Hall aangeboden zou worden. ‘Het portret is een opmerkelijk voorbeeld van moderne kunst,’ zei Churchill bij de officiële onthulling recht in de camera van de BBC.

Je kon het wel aan hem overlaten om zo’n zinnetje als een ultieme vernedering te laten klinken.

Maar een radicale afwijzing kwam van zijn vrouw Clemmie. Het doek zou nog enkele dagen bij de Churchills thuis mogen hangen. En toen gebeurde het. Clemmie pleegde pictocide: zij verbrandde het vermaledijde doek.

Schama schrijft ook een mooi hoofdstuk over karikaturen. Nadat de vroeg-achttiende-eeuwse Romeinse kunstenaar Pier Leone Ghezzi naam had gemaakt als schilder van caricatura, gingen in Engeland talloze prentenmakers aan de slag om kritische tekeningen met een ‘on-gelijkenis’ op de markt te brengen. Allerlei zelfingenomen lieden moesten eraan geloven; ze werden afgebeeld met duivelstrekken, William Pitt zelfs als paddenstoel op een mesthoop. Deze karikaturen werden zo’n succes dat er zelfs ‘spotprentkaarten’ op de markt kwamen.
 
Eén beeld zegt meer dan duizend woorden, luidt het gezegde. Daarom is dit niet alleen een prachtig boek, maar ook leerzaam, omdat Schama bij elk beeld een fascinerend verhaal vertelt.
 
Hans Renders is directeur van het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen.


 

 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 2-2017

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer