In de stelling reageert een vast panel van historici op een actuele gebeurtenis. Kan één sterke man de loop van de geschiedenis veranderen?
Martin Sommer:
‘Tijdens mijn studie geschiedenis kwamen er geen sterke mannen aan te pas. In Nederland haten we grote mannen, wat natuurlijk alles te maken heeft met onze politieke geschiedenis van decentralisatie, overleg en consensus. Mark Rutte is dan ook iemand die naar eigen zeggen “het muizengaatje” zoekt. Geen man van grote daden en historische afslagen.
Maar het persoonlijke speelt een veel grotere rol in de politiek dan wij geneigd zijn te denken. Krachtige persoonlijkheden kunnen hun politieke wil dan ook doordrijven – een gegeven waarmee men in bijvoorbeeld Frankrijk veel minder moeite heeft dan hier. Dat land kent dan ook krachtige historische persoonlijkheden als Lodewijk XIV, Napoleon Bonaparte en Charles de Gaulle, die ieder op hun eigen wijze de geschiedenis van Frankrijk blijvend hebben beïnvloed.
Ik heb zelf grote bewondering voor De Gaulle. Hij wist eigenhandig te voorkomen dat Frankrijk tot de verliezers van de Tweede Wereldoorlog zou worden gerekend door in Londen een “vrije” Franse regering in ballingschap op te richten. Ondanks alle tegenwerking van Winston Churchill en Franklin Roosevelt, die Frankrijk op dat moment – vanwege Philippe Pétain – beschouwden als een collaborerende natie. Er is na de geallieerde overwinning zelfs kortstondig sprake geweest van een opdeling van Frankrijk in bezettingszones à la Duitsland. Het is puur aan De Gaulles halsstarrigheid te danken dat Frankrijk na de bevrijding weer bij de andere westerse grootmachten mocht aanschuiven.’
Beatrice de Graaf:
‘“Einmal haben die Habsburger einen Mann, und dann ist es eine Frau,” karakteriseerde de Pruisische koning Frederik de Grote in de achttiende eeuw zijn concullega Maria Theresia van Oostenrijk. En hij had gelijk: als er één sterke man is die de geschiedenis van Oostenrijk veranderde, dan was het deze vrouw, die het Habsburgse Rijk tot zijn laatste grote bloeiperiode bracht.
Maria Theresia wist handig gebruik te maken van haar positie, had strategisch inzicht, sloot allerlei nuttige allianties, voerde slimme hervormingen door in onder meer het leger, onderwijs en strafrecht, én ze had het nodige geluk. Maar ze had ook iets wat veel moeilijker door historici te vangen is: haar symbolische kracht of charisma. Sinds Max Weber weten we dat er voor charisma twee partijen nodig zijn: grote leiders worden pas groot dankzij een volk dat bereid is die leiders op een voetstuk te zetten.
Het charisma van Maria Theresia berustte op een exceptionele combinatie: ze was heerseres, maar ook vrouw en moeder. Ze combineerde een sluw inzicht in staatszaken met een sensationele vruchtbaarheid – haar zestien gezonde kinderen sloten allemaal goede huwelijken. Haar gedrag als echtgenote was daarnaast onberispelijk, wat bij de vrome bevolking goed in de smaak viel. In de ogen van haar tijdgenoten was ze dan ook groots vanwege haar daden én vanwege haar uitstraling.’
Felix Klos:
‘Als ik me in deze stelling kon vinden had ik nooit een boek geschreven met de titel Winston Churchill, vader van Europa. Individuen met opmerkelijke ideeën of een krachtige persoonlijkheid kunnen wel degelijk de loop van de geschiedenis veranderen. Maar ze zullen wel altijd bij hun omgeving de juiste snaar moeten raken. Daarom zijn ze ook steeds afhankelijk van het moment waarop en de historische context waarbinnen ze opereren.
De meeste historici menen dat structurele historische krachten Adolf Hitler aan de macht konden brengen. Maar dat wil niet zeggen dat iedere Duitse dictator dezelfde weg als Hitler zou hebben bewandeld. De Holocaust en de aanval op Rusland waren het resultaat van zijn weerzinwekkende persoonlijke ideeën en zijn megalomane karakter.
Jozef Stalin erfde het Sovjetsysteem van Lenin, maar de Terreur van de late dertig vloeide voort uit zijn paranoïde persoonlijkheid. En wat de goede, krachtige mannen betreft: Churchill was vanwege zijn oratorische gaven de aangewezen persoon om de Britten in 1940-1941 door de Battle of Britain heen te helpen. Misschien nog wel belangrijker: zonder zijn inspiratie en individuele energie was na de Tweede Wereldoorlog de beweging voor Europese eenwording niet zo snel of misschien wel helemaal nooit tot stand gekomen.’
