De Pacificatie van Gent was een verdeelde vrede

De laatste maanden was de situatie nog dreigender geworden. Om de rebellie de kop in te drukken, had de Spaanse koning een enorm leger naar de Nederlanden gestuurd. Maar de kroon ging failliet en de soldaten kregen niet betaald. Ze sloegen aan het muiten. Waar de oorlogshandelingen zich eerst vooral hadden beperkt tot de grenzen van de opstandige gewesten, was het nu onveilig in de gehele Nederlanden. De muitende soldaten namen op eigen houtje steden in en sloegen aan het plunderen, óók in de koningstrouwe gewesten. De soldaten groepeerden zich in Aalst, en de belangrijkste steden van Brabant – Brussel, Mechelen en Antwerpen – werden bedreigd.

Tegelijkertijd was er geen effectief bestuur om deze dreiging het hoofd te kunnen bieden. Landvoogd Requesens was in maart 1576 onverwacht overleden. In afwachting van de nieuwe landvoogd gaf Filips II de Raad van State, zijn belangrijkste adviesraad, opdracht om het bestuur tijdelijk waar te nemen. Maar de raad had maar weinig slagkracht in een tijd van crisis en kwam niet veel verder dan de muitende soldaten vogelvrij te verklaren. Wel gaf de raad toestemming aan de Staten van de gewesten om zich te bewapenen zodat ze zich tegen de soldaten konden beschermen.

Deze crisissituatie gaf momentum aan Willem van Oranje, die al maanden pogingen ondernam om vredesonderhandelingen op te starten tussen Holland en Zeeland – waar hij tot stadhouder was uitgeroepen – en de overige gewesten. Met medeweten van Oranje namen de Staten van Brabant het heft in eigen handen. Ze zetten de Raad van State gevangen en dwongen zo een samenkomst van de Staten-Generaal af, die eigenlijk alleen door de landsheer bijeengeroepen konden worden. Zij moesten onderhandelen over vrede met Holland en Zeeland. Op 19 oktober kwamen de afgevaardigden samen in Gent. De muitende soldaten stonden voor de poort. Er was haast geboden.

Een jaar eerder hadden er al onderhandelingen plaatsgevonden in Breda, maar die waren stukgelopen op religie. Dat betekende wel dat de onderhandelaars in Gent een blauwdruk hadden om vanuit te vertrekken. Ze waren dan ook snel klaar: al op 28 oktober bereikten de afgevaardigden een overeenkomst, en op 8 november werd deze in Gent gepubliceerd.

Wat hielden de 25 artikelen van het vredesverdrag precies in? Het voornaamste punt was artikel 2, waarin werd afgesproken dat de gewesten onderling vrede sloten en zouden samenwerken om de ‘vreemde’ soldaten van de Spaanse koning het land uit te krijgen. Het eerste artikel was standaard in vroegmoderne vredesverdragen en betrof een amnestie voor de oorlogshandelingen die door beide partijen waren begaan. Dat betekende dat de voormalige rebellen niet meer gestraft konden worden voor hun opstandigheid.

Ook werd de ketterijwetgeving afgeschaft en werden de grenzen tussen de gewesten opengesteld, waardoor vrij verkeer van personen en goederen weer mogelijk werd. Willem van Oranje werd bevestigd in zijn rol als stadhouder van Holland en Zeeland. Verder gingen veel bepalingen over eer- en goederenherstel van met name edellieden. Zo was het gehele elfde artikel gewijd aan de erfenis van geuzenleider Hendrik van Brederode en regelde het dat zijn weduwe, Amalia van Nieuwenaar, het gehele familiebezit terugkreeg.

Afgesproken werd dat de status quo gehandhaafd bleef – dus Holland en Zeeland gereformeerd, de overige gewesten katholiek – en dat de volgende vergadering van de Staten-Generaal hiervoor een oplossing moest vinden. Die mochten zich voortaan zelf bijeenroepen en waren niet langer afhankelijk van het initiatief van de landsheer.

Het nieuws van de vrede verspreidde zich snel in de Lage Landen en daarbuiten. Enerzijds heerste er blijdschap: vooral het vertrek van de soldaten was een grote opluchting. Na de publicatie van de Pacificatie op 7 december ‘werd in Amsterdam geschoten, gevierd en pekmanden in brand gestoken als teken van blijdschap’, aldus kroniekschrijver Wouter Jacobsz.

Maar al bij de afkondiging van de vrede tekenden de eerste barsten in het compromis zich af. Voor de grote splijtzwam – religie – hadden de onderhandelaars geen oplossing gevonden. De bepalingen daarover waren vaag en dus voor meerdere uitleg vatbaar. Dat was waarschijnlijk ook zo bedoeld – iedereen moest zich er immers in kunnen vinden. Maar dat betekende wel dat het verdrag op verschillende plaatsen anders werd uitgelegd.

De pacificatieteksten die in Holland gepubliceerd werden, gaven een verkorte versie die het openen van de grenzen benadrukte. Zo schreef de Haarlemse kroniekschrijver Verwer ‘dat men nu naar believen weer frank en vrij overal mocht varen en handelen en te werk gaan’. In Amsterdam waren de inwoners volgens Jacobsz ‘opgelucht omdat ze dachten nu weer wat inkomsten te hebben’.

Maar de katholieken in Holland en Zeeland vreesden voor hun positie. In Amsterdam, een katholiek bolwerk binnen het opstandige Holland, was men niet te spreken over de ‘geuzenvrede’, die niet genoeg zou doen om het katholicisme weer te herstellen. Zo verzuchtte de katholieke Wouter Jacobsz: ‘De voorwaarden van de voorgestelde vrede waren moeilijk om te horen, want iedereen zou mogen leven zoals hij zalig dacht te worden.’ Die vrees werd bewaarheid.

Aan de versie van de Pacificatie die in Holland en Zeeland circuleerde, werd een clausule toegevoegd dat ook steden in deze gewesten die trouw waren gebleven aan de koning en het katholicisme, zich nu maar beter aan het gezag van Willem van Oranje konden onderwerpen. Die was volgens de Pacificatie nu immers erkend als stadhouder.

De andere partijen hielden er een katholiek getinte interpretatie van het vredesverdrag op na. Zo zag de Raad van State, min of meer gedwongen om akkoord te gaan met het verdrag, het behouden van de protestantse religie in Holland en Zeeland als een tijdelijke concessie die op termijn wel weer zou worden teruggedraaid. In Antwerpen, de belangrijkste stad van de Nederlanden, werd de pacificatie zelfs helemaal niet afgekondigd.

Voor de Antwerpenaren was de Pacificatie eigenlijk net te laat gekomen. De stad was op 4 november – toen het akkoord dus al bereikt was – met veel geweld geplunderd door muitende soldaten, en in de citadel was nog altijd een garnizoen gelegerd. Het Antwerpse stadsbestuur durfde het niet aan om zich openlijk achter de vrede te scharen en paste de bepalingen dan ook niet toe. Nog in januari 1577 werden er onder de ketterijwetgeving anabaptisten ter dood gebracht op de brandstapel.

Bovendien was intussen de nieuwe landvoogd Don Juan, halfbroer van de Spaanse koning, gearriveerd in de Nederlanden. Die zag de hele vrede als een aanslag op de soevereiniteit van de koning. Met behulp van diplomaten van de keizer van het Heilig Roomse Rijk ging de landvoogd uiteindelijk akkoord met een katholieke interpretatie van de Pacificatie: de soldaten zouden inderdaad het land verlaten, maar de katholieke religie zou overal gehandhaafd blijven. Deze afspraak werd in februari 1577 bekrachtigd in het Eeuwig Edict. De opstandige gewesten en Willem van Oranje gingen niet akkoord met deze versie van de vrede.

De katholieke agenda van de landvoogd tekende zich in de maanden die volgden steeds scherper af. Zo dwong hij tijdens een verblijf in Mechelen af dat de kleermaker Pieter Panis, die vlak voor de aankomst van de landvoogd was betrapt op het bijwonen van een protestantse preek, ter dood werd veroordeeld. In juni werd Panis in het bijzijn van de landvoogd terechtgesteld naast het Mechelse stadhuis. Dit kwam de vredesonderhandelingen uiteraard niet ten goede. Nadat de intussen gefrustreerde Don Juan in september de citadel van Namen onverwacht innam, was de vrede van tafel.

De tijdelijke opening van de grenzen had er wél voor gezorgd dat veel protestanten die naar het opstandige Holland en Zeeland waren gevlucht, weer naar huis konden terugkeren. In de zuidelijke gewesten zouden de gereformeerden steeds meer de overhand krijgen. In de loop van 1577 en 1578 werden er zogenaamde Calvinistische Republieken uitgeroepen in de belangrijkste steden van Vlaanderen en Brabant, waaronder Gent, Antwerpen, Brussel en Mechelen.

Officieel heerste er in deze steden religievrede, maar in de praktijk kwamen katholieken steeds meer in de verdrukking. Zo veroordeelden de calvinistische stadsbesturen in Gent en Brugge in 1578 monniken ter dood – officieel wegens sodomie, maar in werkelijkheid ging er achter de verbrandingen een sterk antiklerikale agenda schuil. De polarisering werd bevestigd toen de katholieke gewesten zich begin 1579 verenigden in de Unie van Atrecht en toenadering zochten tot Filips II. Holland en Zeeland verenigden zich daarop met hun bondgenoten in de Unie van Utrecht, waarin ze zich juist tegen de koning bleven verzetten.

Waar komt dan dat idee vandaan dat de Nederlanden zo eensgezind waren? Dat heeft vooral te maken met het verdere verloop van de geschiedenis. Na de Pacificatie tekende de scheiding van de Nederlanden zich snel af, met de protestants getinte Unie van Utrecht in het noorden en de katholieke Unie van Atrecht in het zuiden. De vrede werd gebruikt als een soort construct om het uiteenvallen van de Nederlanden achteraf toe te schrijven aan de tegenstander.

Na afloop van de Tachtigjarige Oorlog was het natuurlijk gemakkelijker om het conflict te zien als een heroïsche strijd tegen een buitenlandse overheerser dan als een rommelig interne ruzie. Pas in de laatste decennia is dat beeld bijgesteld. In plaats van een vrijheidsstrijd tegen de ‘Spaanse’ overheersing had de opstand het karakter van een burgeroorlog, waarbij de Nederlanden vooral zelf onderling zeer verdeeld waren.

Ook de Pacificatie komt daarmee in een nieuw licht te staan: de vrede was niet bepaald een baken van eensgezindheid, en al helemaal geen intentionele breuk met landsheer Filips II. Het was eerder een poging om een burgeroorlog op diplomatieke wijze te beëindigen, die al snel op een mislukking uitliep.

Toch betekent dat niet dat de Pacificatie niet van belang was voor de geschiedenis van de Nederlanden. Het verdrag had wel degelijk veel betekenis voor tijdgenoten, die voor het eerst sinds het begin van de opstand een adempauze kregen. Bovendien waren sommige aspecten ervan wel blijvend. Zo werd de positie van Willem van Oranje als leider van de opstand bevestigd, en zou ook de religieuze status quo in de opstandige gewesten gehandhaafd blijven. Bovendien hield de amnestiebepaling in het verdrag stand, en was de ketterijvervolging grotendeels van tafel: na 1577 werden er ook in de provincies waar het katholicisme gehandhaafd bleef nog nauwelijks executies uitgevoerd wegens religieuze ‘misdaden’.