Hoe krijg je een goed werkende democratie? Op die vraag vonden de Atheners in de zesde eeuw voor Christus een uniek antwoord, vertelt oudhistoricus Henk Singor. Eigentijdse politici zouden er wat hem betreft van kunnen leren.
Hoe zag de Atheense democratie eruit?
‘Athene kende een volksvergadering en een groot deel van de bestuurders werd niet gekozen, maar door loting onder alle mannelijke burgers aangewezen. Dat gold zowel voor de Raad van 500, die wetten voorstelde, als voor een groot deel van de magistraten, de uitvoerende macht. Loting was democratisch, zo vonden de Atheners. Verkiezingen stonden voor aristocratie, omdat mensen die gekozen werden beroemd en vermogend waren. Die hadden daardoor altijd een streepje voor. Bij loting had iedereen een gelijke kans.
Vrouwen, vreemden en slaven waren uitgesloten van deelname aan de volksvergadering. Ongeveer 30.000 mannen kwamen ervoor in aanmerking op een bevolking van 300.000. Dat lijkt misschien weinig, maar als je dat doortrekt naar vandaag spreek je toch over een redelijk groot deel van de inwoners dat politiek actief was. De tien generaals werden wel jaarlijks gekozen, die moesten immers verstand hebben van oorlog voeren. En aangezien Athene vrijwel altijd in oorlog was, vervulden zij een soort leidende rol.’
Hoe is de Atheense democratie ontstaan?
‘Een primitieve vorm van democratie bestond al langer in Griekenland en ook andere volkeren kenden een soort oer-democratie, denk aan de Kelten en Germanen. In die maatschappijen bestond er een belangrijk verschil tussen vrije mannen die zich wapens konden veroorloven en degenen die dat niet konden. De eerste groep mocht deelnemen aan de legervergadering, maar had beperkte macht. In Griekenland ontwikkelde die legervergadering zich langzaamaan tot een volksvergadering.
‘Bij loting had iedereen een gelijke kans’
In Athene gingen ze nog een stapje verder. Na enkele tirannen stichtte Kleisthenes tegen het einde van de zesde eeuw voor Christus een democratie waarin niet alleen degenen die een wapenuitrusting konden betalen mochten stemmen in de volksvergadering, maar alle mannelijke burgers die kwamen opdagen. Ook werd er geloot voor politieke functies. Dat was uniek in die tijd.’
Was de Atheense democratie een succes?
‘Daarover verschillen de meningen. Je kunt zeggen dat het systeem in tijden van vrede redelijk functioneerde. In ieder geval niet slechter dan stadstaten met een oligarchie of een tiran aan het roer. Athene was relatief egalitair en er gold een mate van vrijheid van meningsuiting op politiek vlak, al konden meningsverschillen resulteren in geweld. De mate van sociale controle was namelijk extreem. Het was een maatschappij waarin van iedereen conformisme werd verwacht.
Maar volgens sommige historici veroorzaakte de Atheense democratie zelf de vele oorlogen waarin de stadstaat voortdurend verkeerde. Zo stemde de volksvergadering in 415 v.Chr. in met een expeditie naar Sicilië. Athene wilde dat eiland waar veel graan werd verbouwd, overnemen, maar de expeditie mislukte. Athene kwam verzwakt uit het avontuur. Die verkeerde beslissing leidde mede tot de overwinning van Sparta op Athene tijdens de Peloponnesische Oorlog en tot de tijdelijke afschaffing van de democratie in 404 v.Chr.’
Hoe zat het met de antidemocratisch sentimenten in het oude Athene?
‘De meeste politieke denkers, zoals Plato, stonden kritisch tegenover het politieke systeem; zij vonden dat democratie het niveau van de bestuurders omlaag haalde. Sommigen wilden zelfs terug naar een monarchie. Dat is niet gek als je bedenkt dat de meeste intellectuelen tot de elite behoorden en wantrouwig tegenover de arme bevolkingsgroepen stonden.
‘Politieke denkers vonden dat democratie het niveau van de bestuurders omlaag haalde’
Maar veel burgers waren positief over de Atheense democratie. Weinigen hadden behoefte aan één sterke leider. In Rome was dat anders. Daar wist Julius Caesar de lagere klassen achter zich te krijgen en tijdens een burgeroorlog de alleenheerschappij te bereiken. Hij en zijn opvolgers gaven het volk geen politieke invloed, maar brood en spelen. Dat zien we nog altijd: politici doen beloftes om de kiezers voor zich te winnen, maar komen die niet altijd na.’
Waarom zijn loting en volksvergaderingen in onbruik geraakt?
‘Nadat de Macedoniërs de Grieken in 321 v.Chr. onder de voet liepen, verdween met de democratie ook de loting voor politieke functies. Bestuurders zagen deze methode sindsdien nooit meer als een serieuze optie. Bovendien wilden de Atheners niet dat vreemdelingen, ook al woonden die al generaties lang in Athene, zo het stemrecht zouden krijgen. Dat in tegenstelling tot de Romeinen die vreemdelingen relatief gemakkelijk tot Romeinse burgers maakten en zo hun rijk, en daarmee hun politieke instanties, flink uitbreidden.
De Founding Fathers, die na de Amerikaanse Revolutie een nieuw politiek systeem moesten optuigen, keken dan ook liever naar die grote Romeinse Republiek dan naar dat kleine democratische Athene. In de Verenigde Staten was door de uitgestrektheid van het land een volksvergadering sowieso niet mogelijk. In Athene konden de burgers erheen lopen.’
Zou een democratie naar Atheens model weer bruikbaar zijn?
‘Sommigen willen een soort moderne variant van de volksvergadering. De Deense classicus Mogens Hansen beweert bijvoorbeeld dat directe democratie tegenwoordig mogelijk is met behulp van moderne technologie. We zouden allemaal achter de computer met één klik van de muis onze stem kunnen uitbrengen.
Loting en volksvergaderingen hebben als voordeel dat partijpolitiek geen of nauwelijks een rol bij de uitkomst speelt. Daarmee voorkom je dat politici kiezers vervolgens teleurstellen en hun geloof in de democratie schaden. Ik zou er zelf niet op tegen zijn, al zou ik het eerder op lokaal niveau toepassen dan op landelijk niveau en zou ik de deelnemers van tevoren screenen. Je wilt natuurlijk voorkomen dat krankzinnigen aan het roer komen te staan. Huidige politici kunnen in ieder geval iets leren van de Atheense retoriek. Dat was andere koek dan het gebazel dat je politici tegenwoordig hoort uitkramen.’
