Het rechtssysteem van de Founding Fathers piept en kraakt

‘Dat is deels te wijten aan de gelaagdheid van het Amerikaanse juridische systeem, waarbij je zowel de statelijke als federale rechtbank hebt. Die opzet is intentioneel: toen het juridische systeem eind achttiende eeuw in elkaar werd gezet, vonden de opstellers het een goed idee om voor controlemechanismes te zorgen. Zo zou er geen federale overheid zijn die à la Groot-Brittannië op ondemocratische wijze zijn wil kon opleggen aan de staten. Door de angst uit die tijd zitten de Amerikanen nu met een lastig systeem waarbij kleine radartjes veel tegenwicht kunnen bieden. Rechtszaken kunnen gemakkelijk vertraagd worden. Een districtrechter in het zuiden van Florida kan het hele land op slot gooien als hij een project ongrondwettelijk vindt en naar de federale overheid stapt.’

Trump noemt zichzelf graag slachtoffer van een heksenjacht. Deden andere presidenten dat ook?

‘Lyndon Johnson had ook veel zelfmedelijden, met name als het over de Vietnamoorlog ging. Hij klaagde dat Amerikanen niet snapten dat hij de wereld veiliger wilde maken, maar deed dat niet zo publiekelijk als Trump. Richard Nixon koos ook de slachtofferrol, maar het cruciale verschil is dat hij door de Watergate-affaire de steun van zijn partij kwijt was. Republikeinse senatoren zijn op een cruciaal moment naar het Witte Huis gegaan en hebben tegen Nixon gezegd: “Mr. President, het is afgelopen. Je moet aftreden, anders kicken we je als eerste president ooit uit je ambt.”

In oktober 1973 gaf Nixon nog wel zijn minister van Justitie opdracht de speciale aanklager Archibald Cox te ontslaan, maar die weigerde en stapte op. Dat leidde tot de Saturday Night Massacre: Nixon ging het ministerie af tot hij iemand vond die het wél wilde doen. Het laat de vreemde positie van de minister van Justitie in Amerika zien. Hij of zij wordt aangesteld door de president, maar bevindt zich als hoogste jurist in het land regelmatig op gespannen voet met diens federale regering. Een van de belangrijkste dingen die uit het Watergate-schandaal zijn voortgekomen, is dat de attorney general meer onafhankelijke bevoegdheden kreeg ten opzichte van de president.

Trump pleegt in die zin een normbreuk, omdat hij het ministerie van Justitie inzet als zijn eigen pitbull. Hij gaat achter allerlei politieke en economische rivalen aan en maakt van het openbaar ministerie een revenge machine. Dat attorney general Todd Blanche op nationale televisie meerdere keren zijn totale devotie en liefde voor Trump uitspreekt, is ongekend in de Amerikaanse geschiedenis.’

Gebruikten eerdere presidenten het openbaar ministerie wel eens als wraakmachine?

‘Juridisch afrekenen met je tegenstanders is niet nieuw. Andere presidenten zijn ook zaken begonnen tegen mensen die hun een hak zetten. Maar dan was er vaak een duidelijke aanleiding en probeerden ze afstand te bewaren tussen zichzelf en het openbaar ministerie, zodat het leek alsof zij niet degenen waren die die zaak aanspanden. Trump doet geen enkele moeite om dat te verbergen.’

Veel zaken eindigen uiteindelijk bij het Hooggerechtshof. Hebben de Founding Fathers de belangrijke rol van die rechters zo bedoeld?

‘Nee. Amerikaanse rechters hebben in de loop van de tijd veel macht naar zich toegetrokken door het alleenrecht op te eisen om te bepalen wat grondwettelijk is en wat niet. Maar als je naar de grondwet kijkt, staat daar helemaal niet in dat het Hooggerechtshof het recht heeft om dat te bepalen.’

Hoe is dat zo gegroeid?

‘Dat gaat terug naar een belangrijke zaak uit 1803: Marbury v. Madison. Opperrechter John Marshall gebruikte dat kleine geschil om een theoretisch punt te maken. In een republiek als Amerika was er volgens hem maar één iemand die kon bepalen wat de grondwet zegt: het Amerikaanse volk. Maar omdat het niet praktisch is om het volk steeds om de interpretatie van de grondwet te vragen, waren juristen volgens hem de logische plaatsvervanger. Met dat argument trokken juristen in de tachtig jaar die volgden steeds meer macht naar zich toe.

Het heeft ertoe geleid dat rechters van het Hooggerechtshof nu als een soort hogepriesters functioneren, die geconsulteerd worden over wat er in de grondwet staat. Rechters zijn zo invloedrijk omdat ze nieuwe betekenissen in die grondwet kunnen lezen, zonder dat de tekst verandert. Een voorbeeld: het bespioneren van de bevolking via mobieltjes. Er staat natuurlijk niets in de grondwet over digitale vrijheid, dus moeten rechters tussen de regels lezen. Zo verandert de interpretatie van het document voortdurend, maar de tekst niet.

Dat maakt het Hof ook kwetsbaar, want als de rechters met hun uitspraken tegen de consensus van de bevolking ingaan, begint het volk zich af te waarom zij het recht hebben dit voor hen te bepalen. De afgelopen vijftien jaar is er onder Amerikanen dan ook meer besef gekomen dat ze te maken hebben met politicians in robes. Aan de progressieve kant noemen ze de opperrechters verlengstukken van de Republikeinse Partij en de MAGA-beweging. Aan de Republikeinse kant zijn de beschuldigingen van politisering er al sinds de naoorlogse periode, toen progressieve rechters uitspraak deden over abortus en desegregatie. In Nederland worden rechters door tegenstanders weggezet als “progressieve D66-rechters”. Zo denken de Republikeinen dus al heel lang.’

Maakt de heilige status van de grondwet het lastig om de problemen aan te pakken?

‘De grondwet is gruwelijk moeilijk te veranderen. In zijn bijna 240-jarige bestaan zijn er slechts 27 aanpassingen geweest, waarvan de eerste tien meteen na ratificatie plaatsvonden. Tien jaar geleden was de grondwet nog een van de weinige dingen die Amerikanen van links tot rechts verenigde. Ze waren er allemaal trots op. Dat zie je nu veranderen.

De problemen worden ook steeds groter omdat het originalisme onder Amerikaanse juristen dominant is geworden. Originalisten vinden dat je de grondwet moet begrijpen zoals die ooit geschreven is. Daarmee maakt Amerika zichzelf tot slaaf van de geschiedenis. Om bij het voorbeeld van digitale vrijheid te blijven: jij mag vinden dat jouw telefoongegevens van jou zijn, maar als een originalist er door zijn achttiende-eeuwse bril naar kijkt, zal hij zeggen dat iedereen destijds ook kon weten waar je was door je te volgen. Een telefoon is daarmee niets anders dan iemand die jou de hele dag volgt. Dit soort redeneringen worden door slimme academici echt gebruikt in de rechtszaal.’

Is het systeem nog te redden?

‘Het wordt steeds lastiger. Zorgen om wie er in het Hooggerechtshof zitten, spelen al honderd jaar, maar doordat de rol van de rechter steeds politieker is geworden, is het nu veel prangender. Van Amerikaanse contacten hoor ik dat rechters iedere maand een beetje verder van hun stoel vallen door de incompetente juristen van het OM. Die beginnen de ene na de andere rechtszaak, met name op het gebied van immigratie, zonder goede dossiervorming en zonder te weten wat de wetgeving is. Ondertussen heeft het OM de grootste moeite om mensen aan te trekken, omdat het gezien wordt als verlengstuk van de Republikeinse Partij in plaats van wat het vroeger was: een kroon op een professionele carrière als jurist.’