De oorlog tussen de noordelijke en de zuidelijke staten van 1861-1865 werkte de verspreiding van de pokken in de hand. De gevechten verstoorden de normale gezondheidsvoorzieningen, veroorzaakten veelvuldige bevolkingsverplaatsingen die het in quarantaine houden van patiënten onmogelijk maakte, en zorgde voor een gebrek aan vaccins.
Het was gebruikelijk sinds het einde van de achttiende eeuw om mensen te vaccineren met kleine hoeveelheden van het koepokkenvirus. Het lichaam van een ingeënte persoon maakte antistoffen aan, die ook immuun maakten voor het ‘menselijke’ pokkenvirus. Maar tijdens de oorlog was het lastig om grote hoeveelheden entstof te vervoeren en waren er geen centrale opslagplaatsen. De zuidelijke staten kampten bovendien met noordelijke blokkades. Grote aantallen mensen raakten besmet.
Dichtbevolkte plekken zoals slavenplantages en legerkampen waren extra gevoelig voor uitbraken. In kampementen was vooral het sterftecijfer onder de zwarte soldaten hoog: ongeveer 8 procent hoger dan onder de witte troepen. Zwarte militairen kregen minder vaccins, slechtere voeding en primitievere onderkomens dan hun witte collega’s.
Afrikaanse methode
Variolatie werd vanaf de achttiende eeuw gebruikt in de Verenigde Staten, maar in Afrika en Azië bestond de techniek al eeuwen. In 1716 vertelde de Afrikaanse slaaf Onesimus erover aan zijn meester, een predikant in Boston. Toen vijf jaar later een pokkenepidemie uitbrak in de stad, gaf de predikant Onesimus’ kennis door aan artsen. Veel dokters huiverden om het medische advies van een Afrikaan op te volgen, of beschouwden het als primitief bijgeloof.
Toch was er één Amerikaanse arts die zich voor de methode interesseerde. Dokter Zabdiel Boylston experimenteerde ermee op zijn zoon en twee van zijn slaven, en concludeerde dat variolatie wel degelijk doeltreffend was. Het was Boylston, en niet Onesimus, die uiteindelijk met de eer streek.
De vraag naar doeltreffende maatregelen om de manschappen tegen het virus te beschermen groeide met de dag. Bij gebrek aan vaccins grepen artsen in noord en zuid terug op een oudere inentingsmethode, waarbij niet koeien maar mensen dienden als bron van entstof. Dit heet variolatie. Artsen schraapten een korstje van de huid van een besmette of recent ingeënte persoon af en brachten dat met behulp van een lancet en een ganzenveer in de huid van een ander in. In principe kon de procedure eindeloos worden herhaald.
Infecties en syfilis
In de meeste Amerikaanse staten was variolatie verboden vanwege de hoge gezondheidsrisico’s. Inenten met het menselijke virus was gevaarlijker dan met het koepokkenvirus. Ingeënte personen behoorden in theorie slechts milde klachten te krijgen, maar in de praktijk werden ze vaak behoorlijk ziek. Zelfs sterfgevallen als gevolg van variolatie waren allesbehalve zeldzaam.
Veel artsen hadden voor het uitbreken van de burgeroorlog nog nooit iemand ingeënt. Mislukte variolaties kwamen daarom veel voor. De zuidelijke arts Joseph Jones schreef over een bacteriële infectie bij een groepje pas ingeënte zwarte vrouwen en kinderen. Er verschenen rode vlekken en blaren op hun huid. Ze overleefden dit niet.
Met de entstof konden ook per ongeluk andere virussen worden overgedragen, zoals syfilis. Dat kwam vooral veel voor in legerkampen. Door het tekort aan vaccins entten wanhopige soldaten zichzelf soms in met korstjes van medesoldaten. Sommigen stuurden het materiaal zelfs op naar het thuisfront. De vaak seksueel actieve soldaten bevorderden hierdoor onbewust de proliferatie van syfilis. Legeraanvoerders verboden het zelf inenten, omdat ze vreesden dat hun troepen er nog meer door verzwakt werden.
Tuskegee-experiment
Om te onderzoeken wat er zou gebeuren als syfilis onbehandeld bleef, gebruikten Amerikaanse onderzoekers tussen 1932 en 1972 zwarte, vooral arme mannen als proefkonijn. Bij dit zogeheten Tuskegee-experimentwerden positief geteste personen niet over hun medische staat geïnformeerd.
De zwarte slachtoffers kwamen niet in aanmerking voor behandeling of genezing. De artsen wilden het verloop van de ziekte bij zwarte mensen observeren en onderzoeken welke schade die aanrichtte aan hun lichamen.
Ondanks het verbod eisten zowel de noordelijke als zuidelijke staten dat al hun troepen werden ingeënt, om de hevige pokkenuitbraken in legerkampen in te dammen. Artsen wendden zich toen tot de lichamen van kinderen. Gezonde kinderen liepen volgens hen weinig risico – in tegenstelling tot soldaten, die vaak vermoeid en ondervoed waren.
Bijna elk ziekenhuis had een functionaris in dienst wiens taak het was om onder de lokale bevolking gezonde kinderen te werven. Er werden zelfs advertenties in kranten geplaatst die gratis inentingen aanboden in ruil voor korstjes. De ziekenhuizen waren op zoek naar zowel zwarte als witte kinderen. Maar alleen de ouders van witte kinderen konden de medische ingreep weigeren. Zwart zijn betekende in het zuiden meestal dat je was onderworpen aan de grillen van een slavenhouder.
Baby’s met littekens
Als gevolg daarvan ondergingen vooral zwarte kinderen de variolatieprocedure. James Bolton, een arts uit de zuidelijke staat Virginia, was een van de vele rondreizende dokters die korstjes van ingeënte kinderen verzamelden. In zijn medische verslagen vertelde Bolton dat hij 800 ingrepen uitvoerde, overwegend bij ‘gezonde zwarte kinderen.’ Een woordvoerder van de noordelijke United States Sanitary Commission legde uit hoe er ‘met behulp van gezonde, zwarte kinderen uit St. Louis een nieuwe voorraad vers virus werd ingezameld.’
Artsen beschouwden zwarte kinderen niet alleen als de ideale kweekbodem voor entstof omdat zij niet konden protesteren. Ook beweerden de artsen, onterecht, dat de leefomstandigheden van plantageslaven uitstekend waren en hun dieet uiterst voedzaam. Daardoor zouden ze weinig overdraagbare ziektes hebben en liepen de soldaten die hun korstjes kregen ingeënt weinig risico.
Ook pasgeboren baby’s op slavenplantages moesten de gevaarlijke variolatie ondergaan. Na de ingreep verschenen er kleine rode blaasjes over het hele lichaam van het jonge kind. De huid die na de ingreep achterbleef, verhardde en viel van het lichaam af. De baby’s die de behandeling overleefden, hielden hieraan ernstige littekens over.
Hoewel een kind na te zijn ingeënt beschermd was tegen het pokkenvirus, konden de medische gevolgen van variolatie dus enorm zijn. Zwarte kinderen hadden niet de vrijheid om de risico’s tegen elkaar af te wegen, de keuze werd voor hen gemaakt door witte volwassenen. Hier kwam nog bij dat de riskante procedure niet in de eerste plaats bedoeld was om de kinderen tegen de pokken te beschermen, maar om via hun lichamen korstjes te vergaren voor het inenten van soldaten.
Ook pas geëmancipeerde slaven die verbleven in vluchtelingenkampen in de grensstaten tussen noord en zuid werden gebruikt om entstof te kweken voor het leger. De zwarte kinderen die hier verbleven hadden evenmin de vrijheid om te weigeren: zij konden nergens anders heen. Noordelijke artsen rechtvaardigden het gebruik van hun lichamen omdat het bijdroeg aan de gezondheid van de soldaten die formeel tegen de slavernij vochten.
Al vanaf het einde van de achttiende eeuw werd er in de Verenigde Staten gediscussieerd over de menselijkheid, medische doeltreffendheid en wettigheid van variolatie. Sommigen meenden zelfs dat de ingreep de Amerikaanse burgerrechten schond. Toch ging het stelselmatig inenten van de zwarte bevolking gedurende de hele Amerikaanse burgeroorlog door. Het gebruiken van onvrije zwarte kinderen ten bate van overwegend witte soldaten lokte geen kritiek uit.
