Trump is niet de eerste president die zijn Attorney General onder druk zet

Trump is niet de eerste president die druk uitoefent op zijn minister van Justitie. In 1973 wilde Nixon dat zijn Attorney General een einde maakte aan het Watergate-onderzoek.

Vorige week ontsloeg president Trump de federale openbare aanklager in Virginia, een paar maanden eerder door hem benoemd, omdat die weigerde een vermeende vijand van de president te vervolgen. Zoals iedereen die ooit de tv-serie Law and Order heeft gezien, is de belangrijkste taak van een openbare aanklager, federaal of op lokaal niveau, om vast te stellen of een zaak substantie heeft, of er voldoende bewijs is en of een rechter tot een veroordeling zal kunnen komen. De betreffende aanklager meende dat het materiaal zich daar niet voor leende. Het kostte hem zijn baan.

Trump benoemde een bevriende advocate, zonder ervaring als openbare aanklager, die meteen een zaak begon tegen voormalig FBI-directeur James Comey. Comey was in 2017 door president Trump ontslagen omdat hij weigerde onwrikbare loyaliteit aan zijn baas te betonen. Als directeur liet Comey onderzoek doen naar Russische bemoeienis met de Trump-campagne in 2016. Nu verklaarde de president in dikke hoofdletters op zijn social media-platform dat nu eindelijk ‘een van de ergste mensen die dit land ooit heeft gekend’ voor het gerecht kwam. Hij noemde hem ‘het voormalige corrupte hoofd van de FBI’.

Het past in een bredere campagne van Donald Trump waarin hij de minister van Justitie opdracht geeft om deze en gene te vervolgen, ook als het Openbaar Ministerie daar niet zelfstandig toe zou overgaan. ‘Move now’, riep Trump. Minister Pam Bondi, een trouwe acoliet van de president, had er aanvankelijk weinig trek in, maar plooit zich naar de wensen van haar baas. Deze en andere gevallen van bemoeienis met openbare aanklagers en het proces van vervolging, de uitvoering van de Amerikaanse wet, roepen de vraag op hoe onafhankelijk het ministerie van Justitie eigenlijk is.

In het Amerikaanse politieke systeem speelt het ministerie van Justitie een belangrijke, want tweeledige rol. De Attorney General, zoals de minister van Justitie wordt genoemd, is tegelijkertijd de handhaver van de wet en de juridisch adviseur van de president. Je zou zeggen dat het een recept voor problemen is, zeker als een president zich verregaand bemoeit met het proces. En helemaal als een president uit is op persoonlijke wraakoefeningen. Bovendien overziet het ministerie een reeks van bureaus die formeel onder haar vallen, van de FBI tot de US Attorneys, de federale openbare aanklagers. Het laat zich raden dat presidenten graag een vertrouweling op die post hebben.

Zo benoemde John F. Kennedy zijn broer Robert als minister van Justitie. Dat pakte goed uit in de strijd om de burgerrechten, waar Robert Kennedy het ministerie inzette tegen recalcitrante zuidelijke gouverneurs. Minder goed in het vervolgen van de georganiseerde misdaad en het ontbreken van oprechte adviezen over Kennedy’s schuinsmarcheerderij. Beroemd zijn de foto’s van JFK’s verjaardagspartijtje waar Marilyn Monroe zich in een strakke jurk kronkelde, aanschouwd door de jarige en diens broer.

Richard Nixon benoemde in 1969 zijn goede vriend John Mitchell, die zowel in 1968 als in 1972 Nixons verkiezingscampagnes leidde. Mitchell benadrukte onder meer law and order-onderwerpen, vervolgde anti-Vietnamactivisme en zette burgerrechten op de tweede rij. Mitchell zat diep in de dirty tricks-campagne van 1972 en werd uiteindelijk veroordeeld tot een gevangenisstraf wegens zijn betrokkenheid bij de Watergate-affaire, waarbij leden van Nixons campagneteam inbraken in het hoofdkantoor van de Democratische Partij.

Een jaar later maakte president Nixon zelf een lachertje van de onafhankelijkheid van de Attorney General toen hij die op 20 oktober 1973 opdracht gaf de speciale aanklager in de Watergate-zaak te ontslaan. De minister weigerde, net als zijn onderminister, tot een derde man wel bereid was Nixons werk uit te voeren. De gebeurtenissen gingen de geschiedenis in als de Saturday Night Massacre.

Na Watergate en Nixons aftreden leek de eigen rol van het ministerie van Justitie meer gewaarborgd, al benoemde ook Ronald Reagan vrienden op de post. Bill Clinton moest twee voorgedragen benoemingen laten vallen omdat de betreffende vrouwen hun kinderoppas zwart betaald hadden – in retrospectief haast lachwekkend.

George W. Bush benoemde in 2005 Albert Gonzales, zijn juridisch adviseur in het Witte Huis. Als minister gaf Gonzales opdracht de federale aanklagers (U.S. Attorneys) die in principe voor vier jaar worden benoemd, te onderzoeken op hun politieke betrouwbaarheid. Zeven van hen werden ontslagen, zonder opgave van reden. Het leverde een intens en kritisch debat op in het Congres en de roep om zijn ontslag. Gonzales trok zijn conclusie en vertrok in augustus 2007. Kom daar eens om in 2025, waar het ontslagen regent.

Donald Trump haalde in zijn eerste termijn senator Jeff Sessions binnen als betrouwbare Attorney General, maar hij vond dat Sessions niet voldoende naar zijn pijpen danste en ontsloeg hem binnen een jaar. Diens opvolger William Barr hielp Trump bij het voorkomen van potentiële schade door het Mueller-rapport over Russische invloed op de campagne van 2016. Barr gaf nog voor de publicatie een Trump-vriendelijke samenvatting, waardoor de angel er al uit was. Maar Barr werd in december 2020 ontslagen, omdat hij aarzelingen had bij Trumps verkiezingsleugens.

In december 2024 stelde Donald Trump voor Matt Gaetz te benoemen, een ethisch gehandicapte oud-afgevaardigde, volgens zowat iedereen totaal ongeschikt voor de baan. Dat ging te ver, maar met de benoeming van Pam Bondi kreeg Trump toch iemand die hem hartstochtelijk was toegedaan. De president aarzelt niet om haar opdrachten te geven. Nog afgezien van beleidsmatige instructies (geen burgerrechtenzaken) moet ze zijn persoonlijke vijanden vervolgen, zoals Letitia James, de (gekozen) openbare aanklager in New York die hem veroordeeld kreeg, Adam Schiff, de senator voor Californië die in 2020 Trumps impeachment bepleitte – en nu James Comey, die als directeur van de FBI weigerde te doen waartoe Trump hem opdracht gaf.

Door opdracht te geven om Comey te vervolgen en door een openbare aanklager te ontslaan die onvoldoende grond daarvoor vond, heeft Trump gehakt gemaakt van wat samengevat wordt als de procedural safeguards, bedoeld om het ministerie af te schermen van politieke invloed, laat staat van persoonlijke vendetta’s. Al doende heeft Donald Trump ook op dit terrein zijn eigen normen opgelegd in het handhaven van de rechtsstaat, of beter geformuleerd, het ondermijnen ervan.’