Maïka De Keyzer doceert ecologische geschiedenis aan de KU Leuven. ‘Vanwege de droogte ben ik een aantal boeken ingedoken, waaronder Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen door Jan Buisman. Daarin is te lezen hoe we vaker met extreem weer en langdurige zomerdroogte te maken hebben gehad. De Middeleeuwen en zeventiende eeuw kenden droge zomers, en van 1409 tot 1420 was er zelfs jaar na jaar sprake van extreme droogte. Interessant is dat de ergste historische hongersnoden niet samenvallen met droogte, maar met nattigheid. Koud en nat weer waren veel schadelijker voor de oogst dan droogte.’
Hadden middeleeuwers methoden om droogte tegen te gaan?
‘Middeleeuwse boeren hadden geen uitgebreide irrigatie, maar wel een ander voordeel ten opzichte van nu. Ze hadden minder een monocultuur en meer risicospreiding. Ze verbouwden wintergraan, zomergraan en verschillende soorten gewassen zoals peulvruchten en groenten. Dat zorgde voor een buffer: als één gewas mislukte door slechte weersomstandigheden, bleven er andere gewassen over. Door de huidige monocultuur raken telers soms in één jaar al hun oogst kwijt en zitten ze meteen in de problemen.’
‘Een ander verschil met het heden is dat boeren destijds de meest vruchtbare stukken grond gebruikten voor landbouw. Ze kozen de meest ideale grond, en bouwden hun boerderijen rond dorpskernen. Maar door de uitbreiding van steden en gemeenten is die vruchtbare bodem in Nederland en België nu verdwenen. Onze vruchtbaarste grond is bebouwd met woningen en industrie.’
Dan blijven de slechtere stukken grond over voor landbouw.
‘Lang was dat geen probleem. Met kunstmest, pesticiden en irrigatie konden die mindere stukken grond goed renderen. Maar dat idee loopt nu op zijn einde.’
Middeleeuwers probeerden hun grond toch ook zo vruchtbaar mogelijk te maken?
‘Ja, ze wilden bijvoorbeeld zandgronden vruchtbaar maken door plaggenbemesting. Dat is op vele plekken gelukt. Maar dat ging ook wel eens mis. Als je te veel begroeiing weghaalt op de heidegrond waar de plaggen worden gestoken, kun je de vruchtbare toplaag volledig verkwanselen. Dan krijg je zandverstuivingen en eindig je met een zandbak. Dat is bijvoorbeeld gebeurd bij Kootwijkerzand: dat is een door mensen gecreëerde woestijn.’
‘Maar middeleeuwse boeren deden er ook alles aan om de bodem goed te houden. Zo hanteerden ze het drieslagstelsel: een deel van de grond werd gebruikt voor zomergraan, een deel voor wintergraan en een deel van het land lag braak, om de bodem te laten herstellen en zo min mogelijk uit te putten. Later stapten ze over op een wisselbouwsysteem en wisselden ze verschillende gewassen op een stuk grond af om de bodem in tiptop kwaliteit te houden.’
Pleegden boeren ook roofbouw?
‘Zeker. Er zijn meerdere voorbeelden van boeren die zich niet aan duurzame stelsels hielden. Dat waren vooral boeren die een stuk grond voor korte tijd pachtten, en dus minder voorzichtig met de bodem hoefden om te springen. Maar voor de meeste boeren was de grond een erfgoed: je had het zelf nodig, maar ook je kinderen en kleinkinderen moesten het nog kunnen laten renderen.’
Kunnen we leren van de manier waarop middeleeuwers omgingen met de bodem?
‘We moeten weer leren leven met de bodem die we hebben. Dat idee zijn we verloren. In plaats daarvan willen we het altijd winnen van de natuur. Is een stuk grond te nat? Dan gaan we draineren. Te droog? Dan gaan we irrigeren. We denken dat we overal een technologische oplossing voor hebben, maar in de Middeleeuwen hadden ze die hoogmoed niet. Je paste je aan en probeerde niet iets uit de bodem te halen waarvoor de grond niet geschikt was. We hebben zoveel meer kennis, maar gaan amper nog op een verantwoordelijke manier met onze bodem om.’
‘Een ander punt is ons preventiebeleid. In de Middeleeuwen gingen ze serieus om met het risico op brand; iedereen was zich daar zeer van bewust. Nu er in België een grote veenbrand uitbreekt, blijkt dat wij niet één blusvliegtuig hebben.’
‘Het heeft ook met verantwoordelijkheid en straf te maken. In middeleeuwse keurboeken staan duidelijke reglementen over hoe je met de grond moet omgaan. Wie schade aanrichtte aan de natuur door bijvoorbeeld brandstichting of vernieling van de bodem, werd daarvoor gestraft. Vandaag de dag is dat te laks. Nu worden de kosten grotendeels gedragen door de maatschappij, in plaats van door de veroorzakers.’
Is ons idee dat we de natuur beheersen de reden dat we zo schrikken van droogte en brand?
‘Dat denk ik wel. We denken dat we oppermachtig zijn, maar dat zijn we niet. Klimaatwetenschappers en historici waarschuwen hier al jaren voor: we zijn het pleit aan het verliezen. Keer op keer kunnen onze systemen droogte en overstromingen niet aan, en ondertussen zijn de verliezen geleden: overledenen in de branden en weggemaaide huizen in overstromingen. Ik vind het ontzettend jammer dat er altijd eerst een megaramp nodig is voordat er beleid volgt.’
