Rond 1540 verscheen er in de Zuidelijke Nederlanden een liedbundel die immens populair zou worden: het Antwerps liedboek. De liedteksten, die door iedereen gezongen werden, vormden volgens Morrée de ‘soundtrack van de stad’. Het waren vooral liefdesverhalen die dienstdeden als morele en seksuele opvoeding voor single jongeren. Net als de romcoms van nu volgden de verhalen een standaardformule die dankzij geringe afwisselingen nooit verveelde.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In Hoe dacht de middeleeuwer over de ideale date bestudeert De Morrée voorhuwelijks daten en seks aan de hand van het Antwerps Liedboek. ‘Wat de literatuur ons kan bieden zijn patronen waaruit je ideeën over de werkelijkheid kunt afleiden. Het toont niet aan wat mensen daadwerkelijk deden, maar geeft wel inzicht in de kwesties die de mensen bezighielden.’
Het Antwerps Liedboek is bijzonder: van liefde en intimiteit in de Middeleeuwen zijn weinig uitingen bekend. ‘Liefde en het huwelijk werden vaak losgekoppeld, toen veel meer dan nu. Het is pas sinds kort dat historici erkennen dat liefde wel degelijk een rol speelde in de huwelijkssluiting. Hierdoor is er ook weinig bekend over de rol van liefde vóór het huwelijk.’
Stil zijn tijdens afspraakjes
Het Antwerps liedboek bevat morele boodschappen over seks en relaties, een soort middeleeuwse datingtips voor singles. ‘Maar,’ stelt De Morrée, ‘dan wel datingtips vanuit een pedagogisch oogpunt. Het was zeker geen advies van singles, aan singles. De liedjes waren bedoeld om vrijgezelle jongeren goed terecht te laten komen.’
In de adviezen zijn patronen te herkennen. ‘De personages hoorden niet zomaar met een onbekende in zee te gaan. En in liedjes over voorhuwelijkse seks was het advies steevast: word vooral niet ontdekt.’ Het Antwerps Liedboek lijkt seks tussen ongetrouwde geliefden niet automatisch af te keuren. Hoewel losbandigheid geen porum was, was voorhuwelijkse seks wel mogelijk als de personages zich aan bepaalde regels en kaders hielden. Zo sporen de liederen mensen aan om stil te zijn tijdens de afspraakjes en de seks.
Uit het liedboek blijkt volgens De Morrée wel dat eer en reputatieschade factoren waren om rekening mee te houden. Maar of het liedboek daadwerkelijk als advies fungeerde, kunnen we volgens haar niet zeker weten. ‘Wie weet functioneerden de liederen meer als een vorm van escapisme, als fantasieën.’
Instemming van beide partners
Het liedboek omschrijft seksuele handelingen nergens expliciet. In de liederen staan slechts teksten als ‘hij nam haar bij de hand’. Voor de middeleeuwer waren metaforen een waardevolle vorm van vrijheid en seksuele expressie, legt De Morrée uit. ‘Zulke metaforische uitdrukkingen zijn eeuwenoud. Het is de taal van het genre, niet de taal van taboes. Juist omdat de metafoor een gestandaardiseerde manier was om over seks te praten, was het heel schetsmatig. Wij zijn deze taal nu ontwent, maar in de Middeleeuwen deed die dubbelzinnigheid heel veel. Het kwam terug in serieuze liederen, maar ook in liederen die grappig bedoeld waren. Zo konden mensen andermans bedprestaties belachelijk maken zonder dat het een conflict veroorzaakte.’
Wat ook blijkt uit het Antwerps Liedboek: al in de zestiende eeuw werd instemming van beide partners belangrijk gevonden. ‘In de liederen checken de partners regelmatig of het goed gaat met de ander. Misschien proberen de auteurs zo aan te tonen dat er een mate van vrijheid was, of in ieder geval zou moeten zijn, om bijvoorbeeld van gedachte te veranderen. Maar het blijft de vraag hoe vrij vrouwen daadwerkelijk waren om seks te weigeren, ook zonder directe dwang.’
Het liedboek focust op ideale, maar soms ook stereotyperende genderrollen voor zowel mannen als vrouwen. ‘Mannen kregen een andere opvoeding dan vrouwen, zij moesten eropuit gaan, terwijl de jonge vrouw veilig thuis moest blijven,’ zegt De Morrée. Ook seksueel werd dit weerspiegeld: ondanks dat mannen op het moment dat ze zouden gaan trouwen seksueel ervaren hoorden te zijn, werd er van meisjes verwacht dat zij maagd bleven.
Tot slot was seksuele tevredenheid volgens De Morrée erg belangrijk in het middeleeuwse huwelijk: ‘Als de balans hierin zoek was, moest er een reden voor worden gevonden. Vaak gaven ze de schuld dan aan de impotente man.’ Maar ook de zogenaamde onbevredigbare seksuele lust van de vrouw kon een reden zijn voor onevenwichtigheid. Een ontembare seksuele lust past bij de stereotypering van de vrouw in de middeleeuwse literatuur: ze zou zondig, verleidend en listig zijn. Zo is het in het Antwerps Liedboek standaard de vrouw die een list verzint wanneer zij en haar geliefde tijdens de seks dreigen te worden betrapt.
