Kaspar Hauser: de jongen uit het duister

Maar dat zei verder niet veel. Na enige tijd wist Kaspar wel duidelijk te maken dat hij jaren opgesloten had gezeten in een kleine, verduisterde ruimte. Een houten speelgoedpaard was er zijn enige steun en toeverlaat geweest. Op grond van zijn accent en een aanwijzing op een van de briefjes werd uitgegaan een plek in Beieren.

Dit en het hoge tempo waarin de jongen in eerste instantie voor hem nieuwe zaken oppakte, voedde de geruchten dat hij niet zomaar een wild kind was. Was Kaspar misschien iemand van hoge komaf? Zo hadden groothertog Karel van Baden en groothertogin Stéphanie, een aangenomen dochter van Napoleon Bonaparte, in 1812 een zoon gekregen die zeventien dagen na zijn geboorte overleed. Maar het gerucht ging dat de pasgeborene destijds was verwisseld met een ziek kind. Wat nu als Kaspar het weggehaalde kind was? Karel had nooit nieuwe zonen gekregen. De broer van zijn vader volgde hem op als groothertog. Maar als Kaspar werkelijk een telg van het Huis van Baden was, had hij dat moeten zijn. De jongen uit het duister moest intussen aan veel erg wennen: daglicht, harde geluiden, smaken, mensenmenigtes en meer. Ook het voeren van gesprekken was grotendeels nieuw voor hem. De aanvankelijke braafheid van Kaspar in conversaties wekte geregeld spot op. Hij moest leren dat je in taal ook ironie, sarcasme en zelfs cynisme kon stoppen.

Al die processen maakten de jongen voor wetenschappers, en helaas soms ook voor pseudogeleerden, razend interessant. Wat was bij een kind aangeboren en wat was aangeleerd? Het geval Kaspar Hauser kon veel duidelijk maken.

Tussen hem klaarmaken voor de samenleving en hem gebruiken als proefkonijn zat maar een dunne lijn. Met belangstelling werd geobserveerd en geregistreerd hoe de knul langzaam maar zeker wende aan een uitgebreider dieet dan alleen water en brood. Slechts heel voorzichtig kwamen daar meer soorten voedsel en zuivel bij. Het lukte Kaspar niet om alles meteen binnen te houden. Voor vlees moest hij de meeste weerzin overwinnen. Maar de mensen om hem heen vonden het belangrijk dat hij het zou leren eten. Het zou kunnen helpen om hem minder overgevoelig te maken.

Onderzoekers lieten Kaspar ook aan allerlei stofjes ruiken. Als een wreed soort administrateurs hielden ze ijverig de boekhouding van zijn reacties bij: spugen, zweten, diarree, neusbloedingen en meer. In Neurenberg, een lutherse enclave in het hoofdzakelijk rooms-katholieke Beieren, werd ook een poging ondernomen om Kaspar vertrouwd te maken met het christelijk geloof. Maar de jongen hield vooral van het rationele en van redeneren. Steeds opnieuw wees hij de predikant op ongerijmdheden in de Bijbel.

De kerk was evenmin aan hem besteed. Kaspar was bang van de beelden met een gekruisigde Christus. Op veel momenten hield hij demonstratief zijn oren dicht. Hij vond de diensten een onverdraaglijke kakafonie: ‘Eerst brullen de mensen en als ze ophouden begint de dominee te brullen.’

Het maakte de jongen tot een interessant geval voor wie wilde onderzoeken of de mens in de kern werkelijk een diep religieus wezen is. Maar in een samenleving die op alle mogelijke manieren van geloof was doortrokken, gold het vooral als afwijkend en misschien zelfs duivels gedrag.

Kaspar waagde zich op den duur ook op de dansvloer, maakte aquarellen en vervaardigde gedichten. Sommigen prezen zijn talenten. Hij kreeg ook parttimewerk als klerk bij de officier van justitie, die tevens zijn voogd was. De jongen bleef bij een deel van de mensen ook wantrouwen wekken. Ze noemden hem opvallend leugenachtig. Was hij niet gewoon een slimme oplichter?

Het fenomeen Kaspar Hauser sprak sowieso breed aan in zijn tijd. Het boek Emile, of Over de opvoeding van Jean-Jacques Rousseau dateerde weliswaar van 1762, maar werd nog altijd gretig gelezen. De Franse filosoof had het over het goede van de natuur en de nobele wilde. Hij vond dat het contact met de maatschappij van alledag een kind corrumpeerde. Kaspar bood gelegenheid al die stellige beweringen eens goed te onderzoeken.

Dit was bovendien het tijdperk van de Romantiek. Verhalen die diep ontroerden én de verbeelding op hol lieten slaan, spraken extra tot de verbeelding. Volksen taalkundigen als de Gebroeders Grimm verzamelden oude sagen en sprookjes. Kaspar leverde een actueel er-was-eens-scenario met ogenschijnlijk volop elementen uit dat soort verhalen.

Op het platteland en in bossen zwierven meer jonge kinderen rond. De meesten waren waarschijnlijk achtergelaten door ouders die door armoe of andere omstandigheden niet langer tot zorg in staat waren. Sommige jongens en meisjes wisten het op eigen kracht toch te redden en te leven van de natuur. Anderen zouden daarbij steun hebben gehad van dieren. Van Wilde Peter, in 1724 aangetroffen in de bossen bij Hamelen, werd aangenomen dat hij zo’n wolfskind was. Bij zijn vondst liep hij op handen en voeten en wist hij zich niet in menselijke taal verstaanbaar te maken. George I, de toenmalige koning van Engeland, was zo geïnteresseerd in het geval dat hij de jongen over liet brengen naar zijn hof.

Het verhaal van Kaspar Hauser trok eveneens de aandacht in heel Europa. Hij groeide uit tot een attractie. Aanvankelijk waren het vooral bezoekers uit Neurenberg en omgeving. Ze wierpen een blik door het luikje van de cel waar hij in eerste instantie kwam te zitten, probeerden hem schrik aan te jagen of wierpen hem snoepjes toe. Later volgden mensen van heinde en verre. Die wilden hem bekijken, liefst ook nog spreken. Kaspar verwierf naam als levende legende en als ‘kind van Europa’. Zelfs in meer besloten kring moest de knaap opdraven als een veredeld circusaapje. Klara Bilderbach, een van zijn tijdelijke pleegouders, stond er bijvoorbeeld op dat hij de door haar belegde theekransjes bijwoonde. Kaspar moest zich van alles laten welgevallen: bezoekende dames wilden hem simpelweg aanraken, lachen met en om hem en vroegen hem om hun hand te lezen. Een puber zou van minder ongemakkelijk worden.

Er cirkelden meer merkwaardige figuren om Kaspar heen. Onder hen bevond zich een Britse edelman, Lord Stanhope. Hij leek zich te bekommeren om Kaspar, ook op zoek te willen naar zijn echte roots en wist de voogdij over hem te krijgen. Later nam Lord Stanhope meer afstand van de jongen, sprak hij kwaad over diens karakter en besteedde hem uit aan een Duitse schoolmeester.

Dat Kaspar niet alleen vriendelijke belangstelling trok, bleek op zaterdagavond 17 oktober 1829. Toen werd hij thuis op een buitentoilet belaagd door een vreemdeling. Waarschijnlijk wilde die de jongen met zijn hakmes in de hals raken, maar omdat die net zijn broek stond op te hijsen, raakte hij hem in het voorhoofd. Kaspar bloedde als een rund en zakte ineen. De dader dacht waarschijnlijk dat hij hem had gedood en vluchtte.

De verwonde doolde nog een tijd in paniek door het huis en sloot zich toen op in de kelder. Een schoonmaakster vond de volgende dag wel de bloedsporen, maar was gerustgesteld toen een bewoonster van het voorhuis vertelde dat een kat had gejongd.

Pas toen Kaspar niet kwam opdagen voor het middageten ontstond onrust. Uiteindelijk werd de jongen ineengedoken in de donkere kelder aangetroffen. Dood, zo dachten de vinders.

Dat bleek niet het geval. Maar aanvankelijk vreesde iedereen dat hij er heel slecht aan toe was. Kaspar ijlde, sloeg flink om zich heen en kon slechts met veel dwang in bed worden gehouden. Pas na enkele dagen kon hij zijn eerste normale verklaringen afleggen. Na enkele weken was hij – op een litteken op zijn voorhoofd na – weer zo’n beetje de oude.

Onderzoek had inmiddels uitgewezen dat Kaspar onmogelijk zelf de oorzaak van zijn verwondingen kon zijn. Maar een andere dader werd niet gevonden. Het gaf alleen maar meer ruimte voor speculatie over de wonderlijke jongen en zijn achtergrond. Meer twijfels waren er bij een incident op 3 april 1830. Zijn pleegfamilie hoorde een pistoolschot uit Kaspars kamer. Hij werd aangetroffen met een bloedend hoofd. Volgens zijn eigen verhaal had hij zich bij een ongelukkige val vast proberen te grijpen aan een aan de muur hangend pistool. Dat was daarop afgegaan. Maar een deskundige betwijfelde of Kaspars wond door het schot was veroorzaakt.

Op 14 december werd Kaspar in een park in het Beierse stadje Ansbach opnieuw slachtoffer van een aanslag. Hij was ernaartoe gelokt. Op de plek van de misdaad werd een tasje gevonden met een raadselachtig briefje in spiegelschrift: ‘Om Hauser de moeite te besparen zal ik zelf zeggen waar ik vandaan kom – ik kom uit – aan de Beierse grens – aan de rivier –, ik zal jullie zelfs mijn naam zeggen: M.L.Ö.’ Of het iets betekende of simpelweg de politie op een dwaalspoor moest brengen, bleef onduidelijk. Een dader werd nooit gevonden.

Kaspar overleed drie dagen later aan de gevolgen van de toegebrachte messteken en was niet meer in staat geweest om veel uit te brengen. Had hij iemands toorn gewekt? Zat hij als adellijke erfgenaam iemand in de weg? Of was alleen al de suggestie van een link met de Bonapartes te veel in een Europa waar van alles broeide?

Wetenschappelijk onderzoek is zelfs nu moeilijk. Het graf van de jongen in Ansbach werd tijdens de Tweede Wereldoorlog getroffen door geallieerde bombardementen. Door de schade is niet duidelijk wat nu precies Kaspars stoffelijke resten zijn. Bloedsporen in de tot museumstuk verheven kleding die Kaspar droeg tijdens zijn laatste uren maakten wel DNA-onderzoek mogelijk. Diverse universiteiten keken in de afgelopen decennia naar het materiaal en vergeleken het met DNA van telgen van het Huis van Baden. Op grond van die studies wordt verwantschap tussen de jongen en dat adellijke geslacht inmiddels uitgesloten.

Het is een antwoord op slechts een van de vele vragen. Het maakt het mysterie nauwelijks kleiner, misschien zelfs nog wel groter. De Latijnse tekst op een monument in Ansbach kan nauwelijks treffender. Er staat vrij vertaald: ‘Hier werd een geheimzinnige op geheimzinnige wijze om het leven gebracht.’ Het speculeren over ‘het kind van Europa’ zal wellicht nooit meer ophouden.