Welke lessen kunnen we trekken uit de Eerste Wereldoorlog?

Een drijfveer om de geschiedenis te bestuderen is om met die kennis lessen op te doen voor het heden. Meestal loopt dat uit op teleurstellingen, want het verleden is in velerlei opzichten anders. Dat heeft Odd Arne Westad, hoogleraar geschiedenis aan Yale University, ongetwijfeld ook ervaren toen hij met zijn studenten onderzoek ging doen naar de overeenkomsten van de huidige internationale conflicten en de periode voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog. Dat was geen lichtvaardige onderneming, want Westad is een briljante en gerenommeerde specialist in vraagstukken rond de Koude Oorlog en de geschiedenis van Oost-Azië. 

Maar de discussie over de oorzaken van die allesverwoestende Eerste Wereldoorlog was nieuw voor hem, terwijl er een bibliotheek over volgeschreven is. Die vele werken wijzen inderdaad op een overeenkomst tussen toen en nu. Het diepe onderlinge wantrouwen tussen naties en coalities; hun conflicten over grondstoffen, handelsbelangen en staatsinrichting; het onvermogen van de diplomatie om vrede te handhaven; de geldingsdrang en hoogmoed van sommige leiders. Kijk in dit licht naar Donald Trump, Vladimir Poetin en Xi Jinping en vrees het ergste. Door hun cynische machtspolitiek en lak aan internationale organisaties ontploffen brandhaarden als Taiwan, de Zuid-Chinese Zee, het Midden-Oosten en Oekraïne misschien wel tot een Derde Wereldoorlog.

Die angstdroom voor velen zal deels het succes van Westad verklaren: zijn standaardwerk over de Koude Oorlog is in vele talen vertaald. En nu dus ook het nogal angstaanjagende boek over de Eerste Wereldoorlog in het Nederlands. Hij biedt een panoramisch beeld van de internationale politiek, met de nadruk op een paar landen die blijkbaar de dienst uitmaakten. Bij de Eerste Wereldoorlog waren dat Duitsland, Frankrijk en Rusland en nu zijn dat de VS, China, Rusland en – opmerkelijk – Brazilië. Europa is blijkbaar van nul en generlei waarde meer in dit machtsspel, net zoals de vredesinitiatieven van de laatste tachtig jaar (zoals de VN, NAVO, EU) totaal irrelevant zijn geworden.

Het is in dit opzicht opmerkelijk dat Westad zich na al zijn vreesaanjagende analyses ontpopt tot een vredesapostel die pleit voor meer rationele overdenking, respectvol onderling begrip van leiders en minder brute machtsuitoefening in de internationale politiek. Terwijl juist de geschiedenis toont dat dergelijke pleidooien de structurele oorzaken van alle oorlogsellende in de moderne tijd bepaald niet hebben kunnen wegnemen. Maar die les heeft Westad kennelijk nog niet geleerd.