Wie was Arsinoë, de opstandige zus van Cleopatra?

Arsinoë, de jongere zus van Cleopatra, was fel gekant tegen inmenging van de Romeinen in Egypte. De tiener liet zich uitroepen tot koningin van een onafhankelijk land. En ze ging een bloedige strijd aan met Cleopatra en haar minnaar Julius Caesar.

Loodzwaar en moe zwom Julius Caesar naar het dichtstbijzijnde Romeinse oorlogsschip. Van alle kanten hoorde hij zijn legionairs schreeuwend sterven. Een groot deel van zijn vloot stond in brand of begon te zinken, waardoor hij zelf ook te water was geraakt. Tot overmaat van ramp moest Caesar met één hand boven zijn hoofd peddelen om een lederen map met militaire documenten droog te houden. Hij overwoog om deze saccus in het water te laten vallen, zo liet hij optekenen in het verslag Bellum Alexandrinum en ook Plutarchus en Suetonius schrijven erover, maar hij kon het risico niet nemen dat de vijand de documenten zou opvissen. Zijn leger was in de haven van Alexandrië in gevecht verwikkeld met opstandige Egyptenaren.

Omdat hij zijn zware mantel had kunnen losmaken en zijn pantser wijselijk niet had aangetrokken, had hij genoeg drijfvermogen om het schip te bereiken. Eenmaal aan boord, besloot Caesar dat het welletjes was. Hij riep het restant van zijn troepen op zich terug te trekken in de stad. Ondertussen hoorde hij de stem van zijn tegenstander, de Egyptische koningin Arsinoë, over het water galmden: ze complimenteerde haar soldaten.

Deze Alexandrijnse Oorlog was kort en fel, en speelde zich af in de winter van 48-47 v.Chr. De verloren slag in de haven van Alexandrië vormde een zware militaire tegenslag voor Caesar. De strijd ging om het Heptastadion, een dam van ruim een kilometer tussen het eiland Pharos en de stad Alexandrië. De dam was in handen van Arsinoë, die daarmee ook de bevoorrading van de Romeinen in de stad afsloot. Toen Caesar de dam niet in handen wist te krijgen, vroeg hij zijn bondgenoten om zo snel mogelijk ontzettingslegers te sturen.

Caesar was een paar maanden eerder naar Alexandrië gekomen tijdens de achtervolging van zijn aartsvijand Pompeius, die in Egypte een veilige schuilplaats had gezocht. Hij kreeg hem inderdaad te pakken: de Egyptische koning Ptolemaeus XIII presenteerde Pompeius’ hoofd letterlijk op een presenteerblaadje aan Caesar, in de hoop hem voor zich te winnen in een conflict met zijn zus Cleopatra VII. Broer en zus hadden samen de troon van hun vader geërfd, maar stonden elkaar nu naar het leven om de alleenheerschappij. Caesar vond het een barbaars gebaar van Ptolemaeus en koos de kant van Cleopatra. Daarmee leek de kous af, ware het niet dat een derde hond bijna met het been heenging.

Caesar besloot Ptolemaeus een troostprijs aan te bieden: hij stelde hem samen met Cleopatra’s jongere zus Arsinoë aan als landvoogd over Cyprus. Romeinse schrijvers als Plutarchus en Cassius Dio plaatsen haar geboortejaar tussen 63 en 68 v.Chr., wat haar ten tijde van Caesars komst in ieder geval 15 jaar en hooguit 20 jaar oud maakte. Het aanbod van Caesar was slim: hij hoopte hen zo weg te krijgen uit Alexandrië. Hij steunde Cleopatra als alleenheerser van Egypte. Maar het liep anders dan gedacht. Arsinoë en Ptolemaeus verlieten het paleis en sloten zich samen met hun trouwe dienaar, de eunuch Ganymedes, aan bij het leger van generaal Achillas. Die had eerder voor Ptolemaeus tegen Caesar gevochten en ontving hen natuurlijk met open armen.

Waarom Arsinoë besloot zich in de strijd om de kroon te mengen, is niet bekend. Er zijn geen Egyptische bronnen over haar bewaard gebleven. Ze duikt uit het niets op in de Romeinse beschrijvingen van Plutarchus en Cassius Dio als politiek en militair tegenstander van Caesar. In het begin noemen ze haar nog slechts een puella, ofwel ‘een meisje’. Maar dat meisje verzamelde een leger van 20.000 man, dat zij eigenhandig aanstuurde nadat ze legerleider Achillas liet vermoorden toen hij haar een beetje te bazig werd.

Zeker is dat een groot deel van de Egyptenaren, met name in Alexandrië, zich aangetrokken voelde tot haar boodschap van autonomie. Ze waren de Romeinse inmenging in hun land zat. Volgens de Romeinse geschiedschrijvers Cassius Dio en Josephus werd zij al snel tot basilissa, ofwel koningin, uitgeroepen.

Arsinoë wist in rap tempo een scala aan manschappen aan zich te binden. Zo had ze huurlingen uit Anatolië, die zij als lichte infanterie inzette. Deze troepen gebruikten eenvoudige werpsperen en bijlen. Als mariniers deden manschappen uit Rhodos dienst, zij waren gewend aan gevechten op zee en goed konden zwemmen en roeien. Dan waren er nog delen van het Egyptische leger, dat voornamelijk in Alexandrië diende en bestond uit Macedonisch-Griekse strijdkrachten. De legers waren professioneel getraind, maar veel lichter uitgerust dan Romeinse legionairs. Tot slot gebruikte Arsinoë stedelijke milities. Die waren minder geschikt voor man-tegen-mangevechten, maar ze kenden Alexandrië op hun duimpje en manoeuvreerden snel door de straatjes en op de daken van de stad. Ze waren ideaal om hun professionele strijdmakkers te ondersteunen met hinderlagen en guerrilla-achtige tactieken.

Het zwaar uitgeruste en homogene leger van Caesar, gevreesd op het land en vooral in massale veldslagen, maakte geen schijn van kans tegen de veelzijdige specialisten in de havens en in de stad. Tijdens de slag om het Heptastadion bijvoorbeeld, konden de troepen van Arsinoë goed zwemmen en vijandige boten enteren. De slag bracht Cleopatra en Caesar alleen nog maar verder in de problemen. En die waren al niet gering.

Voorafgaand aan de strijd was het stel al dag en nacht belaagd in hun paleis in Alexandrië. Nubische boogschutters van de Egyptische troepen lieten het vanaf de omliggende daken pijlen regenen door de ramen van het paleis. En slingenwerpers schoten met grote snelheid stenen en loden kogels af, die zelfs het pantser van een wacht doorboorden. ’s Nachts deed het kersverse koppel amper een oog dicht vanwege de onophoudelijke pogingen tot brandstichting. In hars gedoopte, aangestoken doeken, fakkels en brandende pijlen daalden neer door iedere opening, kier of luik in het paleis. De maandenlange terreur diende maar één doel: Caesar en Cleopatra psychisch uitputten. En dat lukte. Caesar meldde in het Bellum Alexandrinum dat hij leed onder hevig slaapgebrek en dat hij zich zelfs in het paleis niet veilig voelde.

Maar toen moest het ergste nog komen. In de late winter van 48 v.Chr. ging Ganymedes, inmiddels bevelhebber, met een team op pad om de Romeinen de genadeslag toe te brengen. Het doel was de watervoorziening van Alexandrië. Die bestond uit een aantal van de Nijl afgeleide kanalen en ondergrondse leidingen, gemaakt van aardewerk en steen. De mannen sloten de toevoer naar de Romeinen af met klei en lieten vervolgens zeewater door de leidingen stromen. Het gebrek aan zoet water leidde tot paniek. Het Bellum Alexandrinum vermeldt dat de moraal onder de soldaten instortte en ze bang waren om te komen van de dorst. Of en hoeveel Romeinse slachtoffers de actie van Ganymedes maakte, vermeldden de Romeinse bronnen niet.

Wel is de oplossing van Caesar bekend: hij liet zijn manschappen waterputten graven in de prachtig aangelegde paleistuinen. Hoewel Alexandrië aan zee ligt, hoopte Caesar dat sommige putten ook zoet grondwater, wellicht aangevoerd door de nabijgelegen Nijl, zouden bevatten. Zijn hoop bleek gegrond en de ergste ramp werd afgewend. Caesar besefte wel dat hij nu echt diende te handelen.

Na het debacle in de haven, nam Caesar geen offensief risico meer. Samen met Cleopatra verschanste hij zich in het paleis en veranderde hij het in een improvisatie-fort. Hij liet barricades opwerpen, muren versterken en wachtte het ontzettingsleger af. Hoelang het stel daar in de benarde positie bivakkeerde, is niet bekend. Maar het duurde zeker enige weken voordat Caesars bondgenoten Mithridates uit Pergamon en Antipater uit Judea hun troepen konden mobiliseren, mogelijk zelfs een maand.

Zodra Caesar bericht kreeg dat Mithridates er was, verliet hij het paleis en rukte hij met zijn manschappen op langs de Nijl. Bij de delta, in de Slag bij de Nijl van 47 v.Chr., wist Caesar samen met zijn bondgenoten het leger van Arsinoë eindelijk te verslaan. Arsinoës troepen werden verrast door de hulptroepen en waren slecht georganiseerd. De Egyptische troepen werden ingesloten en haar broer Ptolemaeus XIII verdronk. Zijzelf werd gevangengenomen en naar Rome afgevoerd om daar in de straten als oorlogsbuit te worden getoond, zoals Caesar deed met zijn verslagen vijanden. Haar zus Cleopatra werd de officiële koningin van Egypte. Hun jongste broertje Ptolemaeus XIV ging mee regeren. En Caesar verliet Egypte zonder ooit nog terug te keren.

Toch eindigde het verhaal van Arsinoë nog niet hier. Arsinoë werd niet gewurgd, zoals gebruikelijk na zo’n triomftocht. In plaats daarvan werd zij verbannen naar de tempel van Diana in Efeze in Klein-Azië om de godin van jacht te dienen. De Romeinse geschiedschrijvers hebben niet opgetekend waarom Arsinoë niet gedood werd. Moderne historici wijzen erop dat Caesar wellicht vreesde dat de Romeinen de wurging van een moedige, jonge vrouw zouden afkeuren. Maar het kan ook dat Cleopatra hem heeft gevraagd haar jongere zusje te sparen.

Als dat het geval was, kwam Cleopatra hier na de dood van Julius Caesar in 44 v.Chr. in ieder geval op terug. In 41 v.Chr. werd Arsinoë alsnog vermoord op de trappen van de tempel. Volgens Josephus in opdracht van de opvolger van Caesar, Marcus Antonius, die het zich liet influisteren door Cleopatra. Arsinoës lichaam werd nooit gevonden en haar bestaan vrijwel uit de Egyptische geschiedenis gewist.

Met dank aan Huub Pragt.