Historisch Nieuwsblad 4 - 2026
Louis Anthing: pleitbezorger van de geplaagde Bosjesmannen
Twee eeuwen lang mishandelden en doodden witte boeren de San, de Zuid-Afrikaanse Bosjesmannen. Toen ambtenaar Louis Anthing in 1863 voor hen opkwam, werd hij in koloniale kringen weggehoond als een pathetische romanticus en inboorlingenvriendje. Zuid-Afrika heeft twaalf officiële talen: behalve Engels, Afrikaans en gebarentaal gaat het om negen talen van de belangrijkste volken. Opmerkelijk genoeg ontbreekt de taal...
Generaal Eenoog kreeg zelfs een sigarenmerk
KNIL-soldaat Karel van der Heijden schopte het tot luitenant-generaal en werd beroemd door zijn optreden in Atjeh. Vilan van de Loo beschrijft het leven van deze ‘Generaal Eenoog’. Karel van der Heijden (1826-1900) dankte zijn roem aan het verlies van zijn rechteroog tijdens de expeditie bij Samalanga in 1877. Hij voerde toen met zijn troepen een succesvolle aanval uit op Atjehse vrijheidsstrijders. Maar voor velen werd hij pas echt een held na zijn geruchtmakende ontslag als militair en civiel gouverneur...
Terugkeer naar de gouden standaard had fatale gevolgen voor de economie
Na de Eerste Wereldoorlog verkeerden de economieën van veel westerse landen in chaos. De bazen van de centrale banken van Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten moesten orde op zaken stellen. Maar ze maakten rampzalige keuzes. Goudkust. Dat was de bijnaam van Long Island, nabij New York, in het begin van de twintigste eeuw: landhuizen met vergulde plafonds en grote tuinen waar de rijken der aarde zich vermaakten met vossenjachten...
Leopolds mislukte school voor olifanten
De Ierse avonturier Frederick Carter probeerde in opdracht van koning Leopold II een school voor olifanten op te richten, midden in Afrika. Het werd een debacle, zoals de Britse journalist Sophy Roberts schrijnend laat zien. Net als andere Europese machthebbers aasde koning Leopold II van België op een kolonie in Afrika. Hij wilde daar zogenaamd de christelijke beschaving brengen, in werkelijkheid had hij vooral...
Napoleon haatte de ideeën van Madame de Staël
Ze zag de Franse Revolutie ontaarden, kwam hevig in aanvaring met Napoleon en moest naar het buitenland vluchten – waar ze kritisch doorschreef. Madame de Staël was een persoonlijkheid van de buitencategorie. Margot Dijkgraaf schildert een intrigerend portret van een vrouw die grote intellectuele invloed heeft gehad. Anne-Louise-Germaine Necker, barones van Staël Holstein (1766-1817) was in haar tijd een van de beroemdste...
De opkomst van punk: een muur van lawaai
De gevestigde orde vond punkmuziek niet om aan te horen, maar voor veel jongeren was dat juist de aantrekkingskracht ervan. ‘Deze muziek ging over echte vrijheid. Zijn wie je écht bent. Liefst aanstootgevend.’ Het succes van punk kent vele vaders, maar dat de conceptie in New York plaatsvond, lijdt geen twijfel. Het begon met de...
Stad en platteland konden helemaal niet zonder elkaar
Paul Brusse neemt de economische ontwikkeling van Nederland de afgelopen tien eeuwen onder de loep. Daarbij vermijdt hij ‘Hollandocentrisme’ en kijkt hij ook naar andere regio’s. Nederland is een landje van postzegelformaat, dat in economisch opzicht meer voorstelt dan tal van grotere landen. En niet sinds vandaag of gisteren. Ondanks de geringe omvang wordt Nederland gekenmerkt door een enorme economische diversiteit. Niet alleen bloeien hier veel verschillende...
Vrouwen maakten andere kunst dan mannen
De kunstwereld in de zeventiende en achttiende eeuw lijkt een mannenbolwerk. Maar als je anders kijkt, wordt de belangrijke rol van vrouwen zichtbaar. In 1697 toerde tsaar Peter de Grote door de Republiek. Hij bracht ook een bezoek aan het atelier van Joanna Koerten aan de Herengracht in Amsterdam. Koerten was wereldberoemd vanwege haar prachtige papierknipkunst. Vrouwen als zij konden in de zeventiende eeuw een aanzienlijke status bereiken door zich te specialiseren in andere kunstvormen dan de schilderkunst. Als je ook naar die...
The Swedish Connection: film over een Zweedse redder van duizenden Joden
Ooit gehoord van Gösta Engzell? Grote kans van niet, want de in 1997 overleden Zweedse diplomaat was geen publiciteitszoeker. Daardoor is vergeten dat hij duizenden Joden het leven redde tijdens de Tweede Wereldoorlog. De hommage The Swedish Connection laat zien hoe hij te werk ging. ‘Echte helden zie je zelden,’ is een regel in het...
Sterven werd lang doodgezwegen, maar nu wordt er over de dood gepraat
Tot na de Tweede Wereldoorlog was er weinig openheid over de dood. Begrafenissen waren plechtige bijeenkomsten vol vaste rituelen. Hoe anders is dat tegenwoordig. Terminale patiënten beslissen mee over hun behandeling en kunnen kiezen voor een alternatieve uitvaart. ‘Dat je dit allemaal nog wilt,’ zei ik tegen mijn man. ‘Ach,’ antwoordde Pieter, ‘doodgaan is ook...
L’engloutie: een zondebok in een Alpengehucht
Idealisme botst hard op de werkelijkheid in het Franse speelfilmdebuut L’engloutie (‘De verzwolgene’). Het drama speelt in 1899 in een gehuchtje in de Franse Alpen. Een nieuwe lerares wordt door de bewoners bepaald niet met open armen ontvangen. Ze wantrouwen onderwijs. De lerares houdt hun voor dat lezen en schrijven goed zijn voor de geest....
‘Machthebbers schepten op over hun Romeinse verleden’
Reizend langs de limes, de grenzen van het Romeinse Rijk, onderzocht hoogleraar Koen Ottenheym de hernieuwde belangstelling voor de antieke geschiedenis vanaf de vijftiende eeuw. Die ging gepaard met misvattingen en manipulatie, zo beschrijft hij in De limes als legende. ‘In elke regio, in elke tijd werd werd de Oudheid voor een andere agenda gebruikt.’...
Amerikanen gebruikten Egypte als excuus voor slavernij
Plantagehouders in de Verenigde Staten begonnen graag over het Oude Egypte om de slavernij te rechtvaardigen. Ze zagen zichzelf als ‘erfgenamen’ van de farao’s en hun slavernijsysteem. De Franse historicus Charles Vanthournout schrijft op het wetenschappelijk nieuwsplatform The Conversation dat negentiende-eeuwse Amerikanen hun jonge natie graag spiegelden aan grote rijken uit het verleden. Egypte zou...
Op Deshima dronken de Japanners Europese koffie en jenever
In 1634 legden de Japanners Deshima aan, een kunstmatig eiland voor de kust van Nagasaki om ‘vreemde invloeden buiten de deur te houden. Anne Sey onderzoekt hoe de wisselwerking tussen de Japanners en de Nederlanders daar verliep. De Portugezen waren de eerste bewoners van Deshima, maar vanaf 1641 tot 1853 verbleven de ‘Hollanders’ er – een ruim begrip. Op de schepen die...
De kernramp in Tsjernobyl doet de Sovjet-Unie wankelen
Veertig jaar geleden ontplofte reactor 4 van de kerncentrale in Tsjernobyl. De ramp was het gevolg van Russisch wanbeleid en ontwrichtte het leven van honderdduizenden mensen. Vol ongeloof keken de mannen in de controlekamer elkaar aan. Wat was er in hemelsnaam zojuist met twee daverende klappen geëxplodeerd? Het kon de reactor niet zijn, want dat...
Boeken over de Tweede Wereldoorlog overspoelen de ramsj
Het is het sterfhuis van de ambitie. De opgeheven halte waar de laatste bus maanden geleden is vertrokken; een klas vol langzame leerlingen die hun examen gegarandeerd gaan verprutsen. En toch ga ik er graag heen, om me te laten verblinden door de prijskaartjes die in neonkleuren schreeuwen dat ik voor 4,99 euro in het bezit kan komen van een meesterwerkje. De ramsjafdeling. Mijn persoonlijke favoriet...
‘Floris leefde op het kruispunt van de Middeleeuwen en de Vroegmoderne tijd’
Als jongen was historicus Ad van der Zee – net als veel van zijn generatiegenoten – gefascineerd door de tv-serie Floris. Zijn interesse voor de Middeleeuwen werd zo gewekt. Na zijn pensionering raakte hij geïnteresseerd in een andere Floris, die als veldheer door Europa trok. In Floris van Egmond (1469-1539) schetst hij het leven van deze edelman en legeraanvoerder. Waarom heeft u een boek over Floris geschreven? ‘In...
Wie was Arsinoë, de opstandige zus van Cleopatra?
Arsinoë, de jongere zus van Cleopatra, was fel gekant tegen inmenging van de Romeinen in Egypte. De tiener liet zich uitroepen tot koningin van een onafhankelijk land. En ze ging een bloedige strijd aan met Cleopatra en haar minnaar Julius Caesar. Loodzwaar en moe zwom Julius Caesar naar het dichtstbijzijnde Romeinse oorlogsschip. Van alle kanten...
Duitse mythes over honger
In de Duitse herinnering aan de Eerste Wereldoorlog en de nasleep van de Tweede neemt hongersnood een voorname plaats in. Die herinnering is steeds voor politieke doeleinden gebruikt, stelt historicus Anne van Mourik. Van Mourik onderzoekt in haar proefschrift hoe twee perioden van massale honger in Duitsland zijn blijven voortleven in de nationale herinnering. De...
‘We vonden de weg naar de tempels van Mater Matuta’
Archeoloog Marijke Gnade, die al bijna een halve eeuw de bodem vlakbij Rome doorzoekt, vertelt over een bijzondere vondst. ‘Vroeger stonden we met een meetlint in het land, nu werken we met drones.’ Wat was uw bijzonderste vondst? ‘Als archeoloog leid ik al jaren de opgraving van het antieke Satricum in Latium, een uurtje rijden...
Spaanse veroveraars scheppen op over de grote aantallen indianen die ze hebben gedood
De Spaanse conquistadores of ‘veroveraars’ pochten over de grote aantallen indianen die ze in Latijns-Amerika zouden hebben gedood. Dat droeg bij aan hun gitzwarte reputatie. Toch was er vanaf het begin ook verzet tegen de manier waarop ze de inheemse bevolking behandelden. ‘Ego vox clamantis in deserto!’ Die vierde adventszondag van 1511 galmde de stem van broeder Antonio de Montesinos door het kerkje van Santo Domingo,...
‘Orbáns band met Rusland wringt vanwege de Hongaarse Opstand van 1956’
De Hongaarse premier Viktor Orbán schurkt tegen Poetin aan, maar dat lijkt hem in eigen land nauwelijks te deren. Koesteren de Hongaren geen wrok over het neerslaan van de Hongaarse Opstand in 1956? Toen de Hongaarse bevolking zich in 1956 probeerde te ontworstelen aan het Sovjet-communisme, stuurde Moskou tanks naar Boedapest. Honderden burgers kwamen om het leven en...
Tirannenmoord leidt zelden tot regime change, schrijft Beatrice de Graaf
Levert tirannicide wat op? Die vraag ligt weer op ieders lippen. En daarmee is een eerste antwoord gegeven: tirannicide levert aandacht en symbolisch machtsvertoon op. Naar het schijnt wilde Donald Trump met de liquidatie van ayatollah Khamenei Barack Obama overtroeven. In 2018 liet hij al IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi ombrengen en eerder dit jaar liet...
Uw maandelijkse portie geschiedenis
Maandelijks de beste historische artikelen. Bestel nu Historisch Nieuwsblad met korting!