‘Penelope was de gelijke van Odysseus’

In het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden is een tentoonstelling te zien over Penelope, de vrouw van Odysseus. Volgens curatoren Claire Stocks en Aurora Raimondi Cominesi schreef Homerus dat Penelope net zo listig en complex was als haar echtgenoot.

Terwijl Odysseus na de Trojaanse Oorlog jarenlang over zee zwierf, zo vertelt Homerus, verzamelde zich op zijn eiland Ithaka een steeds grotere groep vrijers die zich opdrongen aan zijn vrouw Penelope. Die verzon een list: ze beloofde een nieuwe echtgenoot te kiezen zodra zij het doodskleed van haar schoonvader had voltooid, maar trok iedere nacht de draden los.

Achter die belofte gaat een list schuil. In het midden van de nacht sluipt ze terug naar haar weefgetouw en trekt ze de draden die ze de dag ervoor heeft gewoven weer los. Zo weet ze het moment waarop ze een nieuwe echtgenoot moet kiezen uit te stellen tot Odysseus terugkeert. Het verhaal maakt Penelope een van de bekendste figuren uit de Griekse mythologie, maar volgens curator Claire Stocks is het beeld van Penelope als trouwe echtgenote te eenzijdig. Samen met Aurora Raimondi Cominesi maakte zij een tentoonstelling van het Rijksmuseum van Oudheden, Penelope: Tegendraads, waarmee ze mensen aan het denken willen zetten over het personage.

De tentoonstelling staat in een hoek in de Tempelzaal van het Rijksmuseum van Oudheden. Die beperkte ruimte vormt volgens Stocks geen belemmering, omdat zij en haar collega weinig archeologisch materiaal ter beschikking hebben. ‘Er is wel archeologisch materiaal over Penelope te vinden, maar niet veel. Daarom waren wij genoodzaakt om vooral afbeeldingen van Odysseus tentoon te stellen.’

Raimondi Cominesi vertelt dat Penelope op de weinige afbeeldingen die van haar zijn overgebleven zelden met haar weefgetouw te zien is. Op de meeste vazen en muurschilderingen uit de Oudheid wordt zij zittend tegenover haar man afgebeeld, met een sluier om haar hoofd en een mand met weefgereedschap aan haar voeten. De tentoonstelling speelt hierop in door gebruik te maken van weefspoelen en soortgelijk gereedschap dat met vrouwen uit de Oudheid geassocieerd wordt.

Op de muur achter de objecten staan fragmenten uit de Odyssee geschreven. Bij het bestuderen van de Odyssee ontdekte Stocks dat Penelope in dat verhaal meer diepgang heeft dan vaak wordt gedacht. . ‘Afbeeldingen uit de Oudheid worden gedomineerd door Odysseus, terwijl Penelope als weefster in een hokje wordt geplaatst. Maar Homerus beschrijft hen als gelijken.’

De gelijkenissen tussen Penelope en haar man beperken zich niet tot Homerus’ taalgebruik. Zo beschrijft hij beiden als listig en genieten ze allebei de bescherming van de godin Athene. Ook zijn ze allebei verhalenvertellers, een gerespecteerd vak onder de Grieken. ‘Een aspect van Penelopes personage dat tot nu toe onderbelicht is gebleven, is dat haar weefgetouw het vertellen van verhalen symboliseert,’ verklaart Stocks. ‘Tot een zekere hoogte bepaalt zij de loop van Homerus’ verhaal door haar eigen narratief te weven.’  

Volgens Stocks verschil de afloop van Penelope’s verhaal van dat van veel andere machtige vrouwen uit de Griekse mythologie, omdat zij in tegenstelling tot anderen strategisch binnen de gedragsregels van de Oudheid speelt. Clytaemnestra, de vrouw van de Myceense koning Agamemnon, was een stuk minder geliefd in de Oudheid. ‘Zij heeft een vergelijkbare rol in de mythologie van de Trojaanse Oorlog, maar werd juist veroordeeld voor haar overspeligheid. Penelope gehoorzaamt de regels van de Griekse patriarchale samenleving door trouw aan haar man te blijven, maar weet toch invloedrijk te zijn.’

Het is ook aan de patriarchale opvattingen van Griekse en Romeinse geleerden te wijten dat Penelope eeuwenlang niet als de gelijke van Odysseus werd gezien, maar tot zijn trouwe echtgenote werd gereduceerd. ‘Het beeld van Penelope achter haar weefgetouw werd populairder tijdens de Middeleeuwen en de moderne tijd,’ zegt Raimondi Cominesi. ‘Veel representaties van Penelope uit deze tijd tonen hoe zij een liefdesbrief aan Odysseus schrijft; een scène uit de Heroides van Ovidius.’

Stocks vertelt dat er de laatste jaren verandering is gekomen in de waardering van Penelope, mede doordat schrijvers de Griekse mythologie vaker vanuit een vrouwelijk perspectief bekijken. Ze noemt Margaret Atwood als voorbeeld, die in The Penelopiad laat zien dat Penelope net zo’n complex personage is als Odysseus. ‘Het doel van onze tentoonstelling is om te laten zien dat het oorspronkelijke personage van Homerus net zo relevant is als hedendaagse interpretaties.’ ODe tentoonstelling in het RMO maakt zelfs een vergelijking met vrouwelijke verzetsstrijders tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘We verbinden haar verhaal aan dat van verzetsvrouwen, die een belangrijke rol speelden in het redden van Joodse kinderen. Hun succes was mede te danken aan het feit dat de Duitsers hen onderschatten omdat zij hun vrouwelijkheid als zwakte interpreteerden. Op soortgelijke wijze wist Penelope haar vrijers te bedriegen: zij konden zich niet inbeelden dat een vrouw hen te slim af was.’

Stocks hoopt dat de tentoonstelling zal leiden tot een herwaardering van Penelope als inspiratiebron. Op de poster figureert zij dan ook even prominent als haar man. ‘We willen Odysseus niet uit beeld verliezen, maar Penelope moet op gelijke voet naast hem kunnen staan.’