Puerto Ricanen verwelkomden de Amerikanen als bevrijders, maar kwamen bedrogen uit

In 1895 begon een nieuwe Cubaanse onafhankelijkheidsoorlog, nadat twee eerdere pogingen om los te komen van het moederland waren mislukt. In Amerika werd met afgrijzen gereageerd op de Spaanse repressie op het eiland en was er veel sympathie voor de opstandelingen. Daarnaast vreesden veel Amerikanen voor hun investeringen op Cuba. De in 1897 verkozen Republikeinse president William McKinley droomde van een VS dat zich kon meten met Europese grootmachten; om wereldwijd een betere handelspositie te verwerven wilde hij een grote vloot van koopvaardij- en oorlogsschepen zoals de Britten hadden en militaire steunpunten optuigen over heel de wereld.  

Na de explosie van een Amerikaans slagschip in de haven van Havana mengden de Verenigde Staten zich in het Spaans-Cubaanse conflict. Toen de Spanjaarden bemiddeling door de Amerikanen afwezen, verzocht McKinley het Congres militair te mogen ingrijpen. Niet alleen op Cuba, maar ook op Puerto Rico en – aan de andere kant van de Pacific – de Filipijnen. Het Congres gaf die toestemming, mits het niet zou leiden tot annexatie van Cuba. Op 25 april 1898 verklaarden de VS de oorlog aan Spanje onder het mom van humanitaire redenen.

Na Amerikaanse overwinningen bij Guam, de Filipijnen en Cuba, richtte McKinley het vizier op Puerto Rico. Na een blokkade van hoofdstad San Juan landden op 25 juli 1898 Amerikaanse troepen aan de zuidkust bij Guánica. Ze werden geleid door generaal Nelson Miles, die in de decennia ervoor de laatste opstandige Sioux– en Apache-leiders had verslagen. Er vonden een paar confrontaties met de Spanjaarden plaats op Puerto Rico, maar eind augustus waren ze zo goed als verslagen en eindigden de vijandelijkheden ten koste van zeven Amerikaanse gesneuvelden.

De Puerto Ricanen verwelkomden de Amerikanen als bevrijders, maar kwamen bedrogen uit. Op 10 december 1898 werd het Verdrag van Parijs gesloten waarin Spanje zijn soevereiniteit over Puerto Rico, Guam en de Filipijnen overdroeg aan de VS. Cuba werd onafhankelijk, maar kwam onder Amerikaanse bescherming te staan. Op het zuidoosten van Cuba verkregen ze daar een permanente marinebasis die tot op de dag van vandaag bestaat: Guantanamo Bay. Omdat datzelfde jaar ook Hawaii werd geannexeerd, waren de VS zelf een koloniale mogendheid geworden.

De Filipijnen werden in 1946 onafhankelijk, Hawaii werd in 1959 de vijftigste staat. Maar Puerto Rico werd geen beide. Het lag te strategisch voor de VS. Vanaf diverse militaire bases op het eiland controleren ze de toegang tot het Panamakanaal, de Atlantische Oceaan en de regio – zo speelde Puerto Rico een belangrijke rol bij de ontvoering van de Venezolaanse leider Maduro. Daarnaast werden tot aan de crisis van de jaren dertig in de twintigste eeuw grote winsten behaald met de suiker- en tabakteelt, winsten die allemaal naar de VS stroomden. 

In 1900 nam het Amerikaanse Congres de Foraker Act aan: Puerto Rico werd een unincorporated territory (niet-geïncorporeerd territorium). Het betekende dat het eiland eigendom was van de VS, maar geen deel uitmaakte van de federatie. De Amerikanen benoemden de gouverneur en er was beperkt zelfbestuur.

Vlak voor de VS gingen deelnemen aan de Eerste Wereldoorlog werd in 1917 de Jones-Shafroth Act aangenomen. Hiermee verkregen alle inwoners van Puerto Rico het Amerikaans staatsburgerschap en konden de mannen daar gerekruteerd worden voor het Amerikaanse leger. Zo’n 20.000 van hen dienden in de Eerste Wereldoorlog, ruim 65.000 tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar ze kregen geen stemrecht. In 1952 werd de status gewijzigd naar een Commonwealth (Vrij Geassocieerde Staat). Puerto Rico kreeg hiermee een zekere mate van zelfbestuur, een eigen grondwet en een gekozen gouverneur. Maar de VS bleven de baas over het territorium en Washington behield het laatste woord.

Vanwege de grote werkloosheid en armoede trokken toen al jaren veel Puerto Ricanen naar de VS, waar na de Tweede Wereldoorlog een grote behoefte was aan goedkope arbeidskrachten. In steden als New York en Chicago ontstonden grote Puerto Ricaanse gemeenschappen, met hun eigen muziek en eetcultuur. Uitbuiting, armoede, slechte woonomstandigheden en discriminatie leidden echter ook tot het ontstaan van straatbendes, met als beruchtste de Ñetas, die de groep een slecht imago bezorgde. Denk ook aan de musical West Side Story, waarin de fictieve Puerto Ricaanse bende The Sharks het opneemt tegen de witte bendeleden van de Jets.

Op Puerto Rico zelf volgt de ene economische crisis op de andere. Het eiland heeft een enorme schuldenlast en is economisch afhankelijk van de federale steun van de VS. Een groot deel van de achtergebleven bevolking vindt de huidige situatie dan ook prima, wezen verschillende referenda uit: ze kunnen vrij in en uit naar de VS reizen en het leven is er nog altijd beter dan op veel andere eilanden in de regio. Veel van hen blijven wel hopen dat Puerto Rico ooit opgenomen zal worden als 51^ste staat van de VS. Het zou betekenen dat dan een volledige Spaanssprekende staat deel uitmaakt van de federatie, iets waar conservatief Amerika van gruwt. Het optreden van Bad Bunny tijdens de Superbowl bewees dat maar weer eens. Maar Puerto Rico haar onafhankelijkheid geven, zal ook nooit gebeuren. Daarvoor is het militaire strategische belang voor de VS te groot.