Het duurde 25 jaar, maar nu ligt hij er. De Europese Unie en Mercosur hebben een vrijhandelsverdrag gesloten dat de economische relaties tussen Europa en Zuid-Amerika ingrijpend moet veranderen. Een historisch moment, schrijft promovendus Lars Janssen, want Europa betreedt de regio voor het eerst op voet van gelijkwaardigheid.
Mercosur is het belangrijkste handelsblok van Zuid-Amerika, bestaande uit de landen Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. Samen creëren de EU en Mercosur een van de grootste vrijhandelszones ter wereld, goed voor zo’n 700 miljoen mensen. Dat dit akkoord juist nu tot stand komt, is geen toeval. In een periode waarin geopolitieke invloed opnieuw wordt bevochten, zoeken beide blokken naar economische invloed en zekerheid.
Maar Europa betreedt in Zuid-Amerika geen onbekend terrein. Vanaf de zestiende eeuw werd het continent geïntegreerd in een Europees wereldrijk, eerst via directe koloniale overheersing, gevoed door de exploitatie van zilver, goud en arbeid. Die overheersing was gewelddadig en ontwrichtend, en werd versterkt door ziekten die een groot deel van de inheemse bevolking wegvaagden.
Na de onafhankelijkheidsrevoluties in de negentiende eeuw verdween de formele koloniale macht, maar niet de Europese invloed. Die nam een nieuwe vorm aan: economische druk, diplomatie en, wanneer nodig, militair machtsvertoon. Handelsakkoorden en maritieme blokkades werden sindsdien centrale instrumenten om invloed uit te oefenen – een historisch patroon dat doorloopt tot vandaag.
In de twintigste eeuw raakte Europa grotendeels op de achtergrond, terwijl de Verenigde Staten Zuid-Amerika tot hun invloedssfeer maakten. De Europese aanwezigheid kreeg vooral culturele vorm: Europese mode, literatuur en architectuur genoten groot aanzien, en bij de modernisering van Rio de Janeiro werden zelfs duiven losgelaten om de stad meer op Parijs te laten lijken. Economisch verloor Europa haar leidende positie, en werd het overvleugeld door Amerikaanse macht en kapitaal.
In Rio de Janeiro werden duiven losgelaten om de stad meer op Parijs te laten lijken
Race om invloed in Zuid-Amerika
Dit brengt ons bij de huidige geopolitieke dynamiek rond Zuid-Amerika. Zoals vanouds azen grootmachten op de rijkdommen van het continent. Dat zijn allang niet alleen meer goud en zilver, maar olie, lithium, koper en andere strategische grondstoffen die cruciaal zijn voor de energietransitie en moderne industrie. China heeft zich ontwikkeld tot een dominante nieuwe speler, met grootschalige investeringen in infrastructuur, energie en mijnbouw. De Verenigde Staten benadrukken ondertussen dat de regio nog altijd binnen hun invloedssfeer valt door de Venezolaanse president Nicolás Maduro uit zijn zwaarbeveiligde bunker te ontvoeren. Wat zich aftekent is geen tijdelijke opleving, maar een hernieuwde strijd om invloed in een regio die opnieuw economisch en strategisch gewicht krijgt.
Met het nieuwe handelsakkoord stapt nu ook Europa weer in de race om invloed in Zuid-Amerika. Opvallend is dat het akkoord wordt gepresenteerd als een overeenkomst tussen gelijkwaardige partners, de Braziliaanse president Lula noemde het een ‘historische dag voor multilateralisme’. Het verdrag geeft de Mercosur-landen bovendien een strategisch alternatief waarmee ze hun afhankelijkheid van China en de Verenigde Staten kunnen verminderen. Europa lijkt hier dus een andere rol te spelen dan in het verleden: niet als onderdrukker, maar als gelijke partner.
Europa lijkt nu geen onderdrukker, maar gelijke partner
Al met al markeert het nieuwe verdrag een opmerkelijke omslag in vijf eeuwen Europese invloed in Zuid-Amerika. Waar die invloed vroeger werd afgedwongen met geweld, blokkades en economische dwang, kan Europa nu via handel een ander type relatie aanbieden. Hoe dit zich verder gaat ontwikkelen kunnen we natuurlijk nog niet zeggen, en blijvende politieke weerstand binnen Europa zal de inwerkingstrede van het verdrag ook nog gaan bemoeilijken. Maar het zou wel eens het begin kunnen zijn van een nieuwe fase in de relatie tussen Europa en Zuid-Amerika.
