Voor de Oekraïners zijn de kozakken weer hun helden

De Russen en de Oekraïners strijden ook over de interpretatie van hun gezamenlijke verleden. Waren de beroemde kozakken nu helden of verraders? Dat hangt ervan af wie je het vraagt. 

Het is alsof ze zo uit de schilderijen van Ilja Repin zijn gestapt: Oekraïense militairen die aan het front poseren als zeventiende-eeuwse kozakken. Het beroemdste voorbeeld is Repins doek De Zaporozjekozakken schrijven de Turkse sultan een brief uit 1891. Daarop beantwoorden de kozakken het ultimatum van de Ottomaanse sultan uit 1676: hij wil dat ze zich aan hem overgeven.  

Op het schilderij is aan hun brede grijnzen en gegroefde gezichten af te lezen dat ze dat allerminst van plan zijn. Of de brief ooit echt is geschreven, is hoogst onzeker. Maar het beeld van de vrijgevochten, ongehoorzame kozak werd een icoon van Oekraïense weerbarstigheid. Dat militairen zich weer in dezelfde houding laten fotograferen is geen toeval: de kozakken zijn uitgegroeid tot een symbool in de strijd om Oekraïense soevereiniteit.

De kozakken kenden twee belangrijke hetmannen (leiders): Bohdan Chmelnytsky (1595-1657) en Ivan Mazepa (1639-1709). Russen en Oekraïners vertellen hun eigen verhalen over hen. Waren deze hetmannen helden of verraders? Daarover denken de twee landen verschillend. 

Toen in 1569 het Pools-Litouws Gemenebest ontstond, werd dit een van grootste rijken van Europa. Het strekte zich uit van de Oostzee tot de Zwarte Zee en tot diep in de binnenlanden van Centraal-Europa. De zuidelijke grens liep door de Oekraïense steppe en was kwetsbaar voor aanvallen door Tataren. 

Om die grens te beschermen, huurde het Gemenebest kozakken in: mannen die het steppegebied kenden en snel paraat waren. Zij wisten de Tataren terug te drijven en de grenzen van het Gemenebest op te rekken. Maar de steppe bleef kwetsbaar. Er ontstond  geen grenslijn, maar een grensgebied. Daar ontwikkelden de kozakken zich tot een sociale groep, met een eigen militaire traditie en een groeiend gevoel van autonomie. Zij noemden het gebied ‘Oekraïne’.  

Van een staatsstructuur was geen sprake, wel van een regio met een eigen politieke cultuur. De kozakken botsten steeds vaker met de Poolse adel. Te midden van alle spanning en geweld groeide Bohdan Chmelnytsky op. Hij had door toedoen van Poolse edelen zijn land en zijn bruid verloren, en zijn broer moeten begraven. Nadat hij was verkozen tot hetman, leidde Chmelnytsky in 1648 een kozakkenopstand. Het werd een bloedige strijd om grond en geloof. 

De orthodoxe kozakken trokken ten strijde tegen Poolse katholieken en Joodse pachters. De Polen richtten grote slachtingen aan onder de kozakken. Die vermoordden op hun beurt tienduizenden Joden, waardoor de naam van Chmelnytsky verbonden raakte met bloedige pogroms en antisemitisme.  

Dankzij de steun van de Tataren en de boeren wisten de kozakken de strijd tegen het Gemenebest te winnen. Ze mochten gebied aan de oost- en westzijde van de Dnipro gaan besturen. Chmelnytsky arriveerde in 1649 in Kyiv, waar hij als een ware held werd onthaald: hij werd de grondlegger van de eerste Oekraïense staat.  

De wapenen zwegen maar kort, in 1651 laaide de strijd weer op. Tsaar Aleksej in Moskou was bereid de kozakken te steunen in hun strijd tegen het Gemenebest, waarin hij ook een rivaal zag. De hetman en de tsaar sloten in 1654 een pact, dat werd bezegeld in de kathedraal van Perejaslavl. Daarmee zworen de kozakken trouw aan de Russische tsaar. Maar die beloofde hun geen trouw. Sterker nog: hij zag het vooral als een onderwerping van Oekraïne en lijfde het in.  

Dit moment zou nog eeuwenlang doorwerken in de Russische interpretatie van Oekraïne als ‘natuurlijk onderdeel’ van Rusland en geldt als bewijs dat Oekraïne en Rusland ‘historisch verenigd’ zouden zijn. Voor veel Oekraïners was het juist een tragisch verlies van hun eigen staat. 

Het pact moet voor Chmelnytsky een dilemma zijn geweest. Dat hij het toch sloot, kan betekenen dat hij de centralistische politieke cultuur van tsaristisch Rusland niet begreep. Na zijn dood in 1657 raakte Oekraïne in chaos en breidde Moskou zijn invloed in de regio uit. 

In 1687 kozen de kozakken Ivan Mazepa tot hetman. Hij was belezen, diplomatiek vaardig en onderhield goede relaties met tsaar Peter de Grote, die in 1682 was aangetreden. Peter had grote ambities: hij wilde Rusland naar Europees model moderniseren en uitbreiden, wat tot oorlog leidde met de Zweedse koning Karel XII.  

Mazepa zag dat Peters centralisatiepolitiek de autonomie van Oekraïne binnen tsaristisch Rusland bedreigde. Daarom koos hij de zijde van de Zweedse koning. Voor Rusland was Mazepa vanaf dat moment de ultieme verrader. In Oekraïne werd hij juist een symbool van verzet tegen Russische overheersing. 

Maar de gok liep rampzalig af: de Zweedse troepen en kozakkenlegioenen werden in 1709 bij Poltava verslagen door de legers van de tsaar. Mazepa week uit naar Ottomaans gebied, waar hij kort daarna stierf. Na Poltava werden de kozakkenregimenten opgenomen in het Russische leger, de elite geïntegreerd in de Russische adel en de rest van de kozakkenbevolking gereduceerd tot boeren en lijfeigenen. Het Oekraïense grondgebied werd opgedeeld in Russische gouvernementen. 

Oekraïne bestond niet meer, maar dat gold niet voor de rijke erfenis. De jaren onder Mazepa gelden nog steeds als gouden jaren voor Oekraïne. Het kozakkenbarok dat nog altijd de vele kloosters en kathedralen siert, is daar een tastbare herinnering aan.  

Maar de erfenis van Chmelnytsky en Mazepa is dubbelzinnig: Chmelnytsky is de grondlegger van de eerste Oekraïense staat, maar ook degene die Oekraïne via Perejaslavl in de Russische schoot bracht. Mazepa is een verrader volgens de Russen, maar een patriot volgens de Oekraïners.  

Deze status leidde tijdens Revoluties van 1905 en 1917 al tot de opkomst van de mazepisten: Oekraïense separatistische groepen die zich verzetten tegen de Russen.  

Na de Russische Revolutie veroverde het Rode Leger Oekraïne, dat een korte onafhankelijkheidsstrijd had gevoerd. Het land kwam als Sovjetrepubliek op de kaart te staan. In de jaren twintig bloeide de Oekraïense cultuur kortstondig op onder de korenisatie: Sovjetbeleid dat lokale talen en tradities meer ruimte gaf. 

Onder het mom van ‘nationaal in vorm, socialistisch in inhoud’ kwam de Oekraïnesering tot uiting, wat ook het debat over hun nationale helden aanzwengelde. Maar de volgende Sovjetleider Jozef Stalin wijzigde de koers. Chmelnytsky werd gerehabiliteerd als held van de ‘historische vereniging’ met Rusland. In 1954, bij de driehonderdste verjaardag van het Verdrag van Perejaslavl, werd de Oekraïense stad Proskoeriv omgedoopt tot Chmelnytsky.  

Ook vond in dat jaar de première van de opera Bohdan Chmelnytsky plaats. Het stuk werd vooral een lofzang op het door Moskou gevierde verdrag. Mazepa bleef persona non grata. Zijn streven naar onafhankelijkheid paste niet in het Sovjetverhaal. 

Pas tijdens de hervormingsjaren van Sovjetleider Michail Gorbatsjov kreeg de Oekraïense cultuur meer ruimte en werd ook de erfenis van Ivan Mazepa langzaam weer onderdeel van het eigen verleden. Hij geldt nu als een Oekraïense patriot en symboliseert de strijd voor soevereiniteit. 

In 2009 riep president Viktor Joesjtsjenko het Mazepajaar uit, ter herdenking van de Oekraïens-Zweedse alliantie van 1709. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken reageerde woedend en vergeleek de plaatsing van een Mazepamonument in Poltava met de oprichting van een Hitlermonument in Stalingrad. 

De foto’s van Oekraïense militairen die poseren als Repins kozakken passen in de strijd tussen Oekraïense soevereiniteit en Russisch imperialisme. Terwijl Repins kozakken musketten, kruiken en een bandoera hadden, staan hun moderne erfgenamen tussen drones, plastic waterflessen en Bluetoothboxjes. Maar de grijnzen op de gegroefde gezichten zijn nog steeds net zo breed als op het schilderij uit 1891 en vertolken nog steeds dezelfde boodschap.