Op zoek naar een onbekende koloniale erfenis

Dat blijkt ontzettend lastig. Want hoe Baay ook zoekt, hij vindt nauwelijks iets over haar. In het Nationaal Archief bekijkt hij de scheepslijsten, maar zijn grootmoeder komt er niet in voor. Dat is het pijnlijke van zo’n archief, vertelt Jeftha Pattikawa, adviseur en curator van het archief: gekoloniseerden hadden veelal geen naam, maar werden beschreven als goederen.

Hoe moet zijn zoektocht verder zonder aanknopingspunten over Moeinah? Daar heeft Baay een antwoord op. Hij vraagt zich af of het verhaal van zijn grootmoeder, of juist het ontbreken daarvan, iets kan vertellen over de grotere geschiedenis van contractarbeid in Nederlands-Indië. Want het idee dat er met het afschaffen van de slavernij een einde kwam aan onvrije arbeid, is onjuist.

Over contractarbeid in het algemeen en op Deli in het bijzonder is weinig bekend. Dat de omstandigheden waarin contractarbeiders, destijds koelies genoemd, moesten werken heel slecht waren, blijkt uit het gesprek met emiritus hoogleraar Jan Bremer. Hij is kenner bij uitstek als het over contractarbeid gaat. De voorstelling dat dit een vrije vorm van arbeid was, klopt niet, legt Bremer uit. Een contractarbeider had verplichtingen: hij of zij moest de planter gehoorzamen en werken wanneer en zo lang de planter wenste. En dat tegen een abominabel laag loon.

Tel daarbij op dat de planter buitengewoon veel macht had: hij mocht rechtspreken, straffen bepalen én deze uitvoeren. Die straffen waren gruwelijk, zegt Breman. Voor vrouwen waren ze het ergst, ‘vanwege de volstrekte ontmenselijking’. Hoewel Baay dit nauwelijks benoemt in de podcast, komt dit feitenrelaas bij de luisteraar binnen: het was Baays grootmoeder die onder zulke omstandigheden gewerkt en geleefd moet hebben.

Baay werd door het Van Abbemuseum gevraagd om deze podcast te maken. Dat lijkt op het eerste gezicht verrassend, maar is het niet. Het kunstmuseum in Eindhoven had nooit bestaan zonder de plantages op Deli, waar Henri van Abbe zijn fortuin vergaarde als sigarenfabrikant. Het museum wil daarom zijn eigen oorsprong in het koloniale verleden in kaart brengen. Dat doet het niet alleen met deze podcast, maar ook met een tentoonstelling die tot en met mei 2026 te zien is.

In de eerste aflevering van Verborgen verbanden brengt Baay een bezoek aan Cis van Abbe, een kleinzoon van Henri. ‘Ik ben opgegroeid met de zilveren lepel in de mond,’ zegt hij maar meteen, verwijzend naar de rijkdom in het gezin. Daar zitten ze dan: twee kleinzonen, de een van een steenrijke fabrikant, de ander van een contractarbeider. Het voelt wat ‘ongemakkelijk’, zegt Baay zelf. Cis van Abbe is zich bewust van de pijnlijke geschiedenis, hoewel dat even geduurd heeft. ‘Het muntje is laat gevallen,’ zegt hij tegen Baay.

Een belangrijke vraag in hun gesprek is natuurlijk: wist Van Abbes grootvader Henri iets over de zeer slechte omstandigheden op de plantages in Deli? Zeker, antwoordt de kleinzoon. Diezelfde mening is ook Baay toegedaan. Dat die wetenschap destijds nergens toe heeft geleid, is pijnlijk, maar het is bewonderenswaardig en belangrijk dat het Van Abbemuseum hier nu wel aandacht aan besteedt.

Een minpunt van de podcast is het sounddesign: de geluiden en muziekjes die tijdens en tussen de gesprekken door te horen zijn. Af en toe klinken er behoorlijk hinderlijke belletjes op de achtergrond. Toch is het aan te raden om daar doorheen te luisteren. Een ander minpunt, hoe flauw ook, is dat de podcast maar drie afleveringen telt. Want zo’n onderbelicht en belangrijk verhaal verdient veel meer aandacht.