Patriotten en Prinsgezinden Aan het einde van de achttiende eeuw was de Republiek geen grootmacht meer. De Gouden Eeuw was voorbij en in plaats van winst, maakte de VOC schulden. Aan het begin van de achttiende eeuw begon, met de dood van Willem III, het Tweede Stadhouderloze Tijdperk. Gaandeweg de achttiende eeuw bleek dat de Republiek zijn beste tijd had gehad. Belangrijke steden krompen, de werkloosheid groeide en op het wereldtoneel speelde de Republiek geen rol van betekenis meer. Dit alles werd nog eens benadrukt toen Nederland de Vierde Engelse Oorlog (1780-1784) verloor. Willem V, een zwak bestuurder Vanaf het midden van de achttiende eeuw kreeg de Republiek steeds meer een ondeelbaar centraal gezag. Het was nog steeds een rommelige statenbond, maar toen alle gewesten dezelfde stadhouder benoemden - en het stadhouderschap bovendien erfelijk werd verklaard - beschouwden velen de constructie als een gecamoufleerde monarchie. Inmiddels waren er steeds meer kritische, mondige burgers naar voren gekomen, die een monarchie absoluut niet voorstonden. De groeiende onrust onder de bevolking had Willem IV al niet weten te temperen. De nieuwe stadhouder Willem V wist al helemaal niets teweeg te brengen.Willem V, die zijn ambt als stadhouder in 1766 officieel aanvaardde, was een onzekere man die sterk leunde op zijn raadsheer, de hertog Van Brunswijk. De macht die hij Van Brunswijk met de Acte van Consulentschap gaf, viel slecht bij de bevolking. Toen het volk lucht kreeg van de overeenkomst moest de hertog dan ook direct zijn biezen pakken.  Willems conservatieve houding en besluiteloosheid waren er mede verantwoordelijk voor dat de politieke spanning in de Republiek opliep. Willem kon hier slecht mee omgaan en gaf regelmatig te kennen zijn ambt zelf niet te hebben gewild. De partijen die tegenover elkaar kwamen te staan waren aan de ene kant de Orangisten of Prinsgezinden, op de hand van Willem V, en aan de andere kant de Patriotten. Zij waren geïnspireerd door de Franse Verlichtingsidealen en de Amerikaanse Revolutie en wilden een meer democratisch regeringssysteem. Een invloedrijk pamflet In de nacht van 25 op 26 september 1781 verscheen een anoniem pamflet: Aan het volk van Nederland. Het was geschreven door Joan Derk van der Capellen tot den Pol, een tegendraads lid van de Staten van Overijssel. Hij ageerde in het stuk fel tegen Willem V, die volgens hem verantwoordelijk was voor de kritieke staat waarin de Republiek zich bevond. Hij betoogde dat de stadhouder afgezet moest worden en dat er een meer democratisch bestuur diende te komen. Er bestond geen vrije pers in de Republiek, maar het was voor de autoriteiten ook niet mogelijk om effectief tegen de verspreiding van geschriften op te treden. Beide kampen - Patriotten en Prinsgezinden - probeerden de Nederlandse bevolking te overtuigen van hun gelijk door middel van spotprenten, tijdschriften en brieven. Doordat er niet streng gecontroleerd werd op de pers, kon er in de jaren tachtig van de achttiende eeuw een bloeiende Patriotse opiniepers ontstaan. Revolutie en burgeroorlog De Patriotten richtten verenigingen op van gewapende burgers, de zogenaamde 'vrijkorpsen', en gingen zich oefenen in de wapenen. Doel was om de macht over te nemen en in Utrecht lukte dit. Daar vond de eerste democratische revolutie van Europa plaats, toen de Patriotten er in 1786 een nieuw bestuur installeerden. Tussen 1786 en 1787 was de verdeeldheid tussen gebieden met een Patriottische meerderheid (Holland, Overijssel en Groningen) enerzijds en een Prinsgezinde meerderheid (Zeeland en Gelderland) anderzijds zo hoog opgelopen, dat er een burgeroorlog uitbrak. Friesland en Utrecht waren als enige gewesten duidelijk verdeeld. In elke stad was sprake van partijstrijd. In 1785 ging de hofstad Den Haag verloren voor de prins, die zich noodgedwongen terugtrok op zijn jachtslot Het Loo in Apeldoorn. Buitenlandse interventie Wilhelmina, de daadkrachtige vrouw van Willem V, liet het er niet bij zitten en reisde naar Den Haag om steun voor haar man te zoeken. Toen ze door een regiment van Patriotten werd aangehouden bij Goejanverwellesluis, moest ze een paar dagen later onverrichter zaken terugkeren. Daarop vroeg ze haar broer, de koning van Pruisen, om hulp. Tegen het Pruisische leger waren de Patriotten niet opgewassen. Velen van hen vluchtten naar Frankrijk, waar ze in 1789 de Franse revolutie meemaakten. Door de gebeurtenissen in Frankrijk ontstond bij de Patriotten de hoop dat zij zouden kunnen terugkeren naar Nederland, om daar alsnog een succesvolle revolutie te ontketenen. Onder leiding van Herman Willem Daendels werd een Bataafs legioen opgericht, samengesteld uit uitgeweken Nederlandse Patriotten. Op 1 februari 1793 verklaarde de Franse revolutionaire regering koning Willem V de oorlog. Een jaar later viel Frankrijk Nederland binnen en in 1795 kwamen de Patriotten terug naar de Republiek. Willem V zag in dat de oorlog gericht was tegen hem persoonlijk en vertrok, om een overeenstemming met Frankrijk te bevorderen, naar Engeland. Bij de Bataafse Revolutie vielen geen slachtoffers, geweld was niet nodig geweest. De Patriotten kregen nu de kans om hun idealen in wetten vast te leggen, wat een grote stap zou zijn in de richting van de eerste Nederlandse grondwet, aangenomen in 1798.  Het was de tweede grondwet ter wereld, na die van de Verenigde Staten. De bewindvoerders van de Bataafse Republiek wilden het verleden achter zich laten en een nieuwe start maken. Zij voerden de eenheidsstaat in. Satellietstaat van Frankrijk De Franse hulp zou duur worden betaald. Niet alleen werd Frankrijk 100.000.000 gulden aan 'schadeloosstelling' beloofd, ook moesten 25.000 Franse soldaten door de Nederlanden worden gevoed en gekleed. De Bataafse Republiek werd in feite een satellietstaat van Frankrijk. In 1806 benoemde Napoleon Bonaparte zijn broer Lodewijk tot koning van Holland en in 1810 lijfde hij het land zelfs in bij zijn keizerrijk. (tekst: Simone Olsthoorn)   Hoofdrolspelers Herman Willem Daendels ★ 1762 - † 1818 Belangrijk Nederlands patriot en militair, richtte het Bataafs Legioen op. Van 1807 tot 1810 was hij gouverneur-generaal van Nederlands-Indië en nam hij het initiatief tot de bouw van de Grote Postweg. Joan Derk van der Capellen tot den Pol ★ 1741 - † 1784 Nederlands politicus. Als tegendraads lid van de Staten van Overijssel speelde hij een belangrijke rol in de patriottenbeweging, met name zijn pamflet had grote invloed. Lodewijk van Brunswijk ★ 1718 - † 1788 Militair in Nederlandse en Oostenrijkse dienst, vanaf 1759 besturend voogd voor Willem V. Werd in zijn tijd spottend De Dikke Hertog genoemd.  Wilhelmina van Pruisen ★ 1751 - † 1820 Prinses van Pruisen en echtgenote van Willem V. Ze trad daadkrachtiger op dan haar man. Willem V ★ 1748 - † 1806 Prins van Oranje, vorst van Nassau-Dietz, erfstadhouder van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Vluchtte, als gevolg van de Bataafse Revolutie, naar Engeland.  Meer weten Nieuws Dáárom ging Van Speijk de lucht in Rutte was voorbeeldige geschiedenisstudent Anne en André vliegen elkaar in de armen Artikelen Bataven overzee Zoveel macht voor zo’n klein landje Nederland en de VS: Natuurlijke bondgenoten Vader van de Nederlandse belastingdienst De laatste stadhouder Willem V De Nederlandse verlichting Alles was anders in 1798 Aan de Franse leiband Op reis met de revolutionaire patriotten   Links Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren Voor volledige pamflet Aan het volk van Nederland en de achtergronden ervan. Nationaal Historisch Museum Een feestmaal als politiek middel in de strijd Rijksmuseum Amsterdam Meer over Herman Willem Daendels Groninger Archieven Over de strijd tussen prinsgezinden en patriotten in het noorden van het land

Chronologie

1766
Stadhouder Willem V aanvaardt zijn ambt

1780-1784
Vierde Engelse Oorlog. Nederland verliest

1781
Het pamflet Aan het volk van Nederland, geschreven door Joan Derk van der Capellen tot den
Pol wordt verspreid

1785
Willem V verlaat Holland en vestigt zich in het prinsgezinde Nijmegen

1786
Beëdiging van het regeringsreglement door de Patriotten op de Neude te Utrecht

1786-1787
Burgeroorlog

Juni 1787
Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van Willem V, wordt tijdens haar poging om steun voor haar man te krijgen vastgehouden bij Goejanverwellesluis door een groep patriotten

September 1787
Pruisen valt Nederland binnen en verjaagt de Patriotten

1789
Franse revolutie

1792
Bataafs legioen opgericht door H.W. Daendels

1795
Oprichting Bataafse Republiek

1798
Eerste Grondwet van Nederland opgesteld