Willem Lodewijk van Nassau: vergeten leider van de Opstand

Willem Lodewijk van Nassau was de oudste zoon van Johan VI van Nassau-Dillenburg, een jongere broer van Willem van Oranje. In Friesland staat hij bekend als Us Heit (Onze Vader) en in Leeuwarden staat sinds 1906 een gelijknamig standbeeld van hem, maar in de geschiedschrijving van de Republiek als geheel is zijn naam op de achtergrond geraakt. Waar nodig wordt wel vermeld dat hij na de dood van Willem van Oranje stadhouder werd van Friesland, en later ook van de stad Groningen en Drenthe, maar vaak blijft het daarbij.  

In zijn biografie van Willem Lodewijk laat militair-historicus Olaf van Nimwegen echter overtuigend zien dat deze neef van Maurits van Nassau, die zich pas vanaf 1618 prins van Oranje mocht noemen, een grote rol speelde bij de vorming van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Samen met Maurits – die stadhouder werd van Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland en Overijssel – en de Hollandse landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt vormde hij het krachtdadige driemanschap dat de strijd tegen Spanje aanvoerde, en dat trachtte de opstandige provincies zoveel mogelijk eensgezind te laten optreden.

Evenals zijn oom Willem de Zwijger was Willem Lodewijk van mening dat de strijd tegen Filips II alleen gewonnen kon worden als de gewesten hun particuliere belangen ondergeschikt maakten aan het geheel. Dat hij in 1618 vóór Maurits en tegen Van Oldenbarnevelt koos, kwam niet zozeer doordat de eerste zijn neef was, maar vooral doordat de laatste in zijn ogen de eenheid in gevaar bracht.

Willem Lodewijk werd al op zijn negentiende kolonel en commandant van een regiment en speelde in de jaren 1580-1594 een cruciale rol in de strijd tegen de stad Groningen, die weer de kant van Filips had gekozen. Hoge officieren voerden toen hun troepen nog echt aan in de strijd en Willem Lodewijk werd meermalen ernstig gewond. Terwijl vaak Maurits wordt opgevoerd als boegbeeld van de zogenaamde ‘militaire revolutie’, was het juist Willem Lodewijk die allerlei organisatorische en tactische vernieuwingen invoerden die ertoe leidden dat de Staatse troepen het Spaanse leger konden verslaan.

Deze uiterst degelijke biografie lees je niet met rode oortjes, maar ze schetst wel een zeer duidelijk beeld van de uiterst ingewikkelde politieke verhoudingen in deze periode – veel ‘westerlingen’ hebben geen idee wat er zich allemaal in de noordelijke provincies afspeelde – en het belang van deze Duitse edelman voor het ontstaan van Nederland.