• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 11/2019

    Vlucht naar het Oosten

    Gedeserteerde soldaten vluchten naar de DDR

    Door: Twan van den Brand

    Honderden westerse militairen deserteren tot midden jaren zestig naar de DDR. Ze krijgen onderdak in een uithoek van het land, Bautzen. De Stasi houdt ze daar scherp in de gaten. Ook de Nederlander Jan Stoops. ‘Hij verheerlijkt de kapitalistische levenswijze.’ Op 18 april 1962 deserteert Jan Stoops, dienstplichtig soldaat van het 42ste Infanteriebataljon. Het is bijna Pasen. De 19-jarige jongen uit Breda lift in burgerkloffie naar het oosten. Hij wil niet uitgezonden worden naar de Nederlandse kolonie Nieuw-Guinea en verdwijnt achter de Berlijnse Muur.

    Ook vele anderen vertrekken om uiteenlopende redenen vanuit het Westen naar de DDR. Ze komen onder meer uit de Verenigde Staten, Frankrijk, Griekenland, Spanje en Nederland. Soms worden ze gedreven door ideologische overwegingen, anders wel door een grote liefde in Leipzig, Dresden of elders. Weer anderen zijn op de vlucht voor justitie of het bewind in eigen land.

    Deserteurs als Jan Stoops vormen een bijzondere categorie. Hún komst wordt door het Oost-Duitse regime uitgevent. Dat gebeurt in de taal van de Koude Oorlog. Het gaat om enkele honderden NAVO-manschappen, een fractie van het aantal DDR-militairen dat juist zijn heil in het Westen zoekt.

    Over Stoops meldt de Allgemeine Deutsche Nachrichtendienst, het staatspersbureau ADN, dat hij geen trek heeft om voor ‘de West-Duitse nazi’s te vechten’. In geval van oorlog zou zijn bataljon naar de Bondsrepubliek worden gedirigeerd, zo hebben zijn gastheren begrepen. Dat komt ze beter van pas dan het verre, onbestemde Nieuw-Guinea.

    Dergelijk tromgeroffel klinkt na de bouw van de Muur, in augustus 1961, beduidend minder vaak dan daarvoor. Als de DDR echt op slot gaat, loopt het aantal westerse deserteurs daar met rasse schreden terug.   
     

    Villa Weigang

    Jan Stoops durft het nog wel aan. Net als zijn voorgangers komt hij terecht op een landgoed dat ooit toebehoorde aan de fabrikantenfamilie Weigang, vermogende drukkers. De rijk gedecoreerde jugendstilvilla staat in Bautzen, nabij Dresden, in de regio waar de DDR aan Polen en Tsjecho-Slowakije grenst. Het is een uithoek van het land.

    Aanvankelijk wonen de oud-militairen op kamers in de stad, maar in de tijd dat Stoops arriveert ook in de villa zelf. Voor reizen is bijzondere permissie nodig. Met 50.000 inwoners is Bautzen een overzichtelijke gemeenschap, waar de kostgangers in het vizier blijven. Dat geldt in versterkte mate voor villa Weigang.
     
    Villa Weigang is in 1998 in private handen overgegaan. Tegenwoordig is het pand te boeken voor bruiloften en partijen.
    Om te voorkomen dat ze naar café Lehmann of andere lokale etablissementen hollen - wat overigens toch gebeurt - telt Weigang vanaf begin jaren vijftig de nodige faciliteiten. Er zijn een bar, een biljartruimte en een filmzaal. Bovendien wordt er lesgegeven. Want nieuwe landgenoten moeten toch zeker de Duitse taal leren, kennisnemen van de geschiedenis en het politieke systeem van de DDR?

    De directeur van dit Haus der Internationalen Solidarität heet Heinz Schattel. Als informant ‘Weinhold’ is hij een gewaardeerde kracht van de Staatssicherheitsdienst. De buitenlanders moeten in de gaten worden gehouden. Ook docenten werken voor de Stasi, die tevens enkele deserteurs weet te rekruteren.

    Een van hen is Victor Grossman, codenaam ‘Taucher’. Hij is aanvankelijk als Amerikaans militair gestationeerd in de Bondsrepubliek en heeft zijn lidmaatschap van verschillende communistische organisaties voor de legerleiding verzwegen. Als de jacht op Amerikaanse communisten onder aanvoering van senator Joseph McCarthy groteske vormen aanneemt, haalt het verleden hem in. Hij wordt voor de krijgsraad gedaagd.
     

    Het Oost-Duitse regime ontvangt de militairen met tromgeroffel


    Grossman vlucht in 1952 via het Oostenrijkse Linz, dan nog verdeeld in een geallieerde en een Russische sector. Hij zwemt de Donau over; de Russen escorteren hem naar de DDR. Daar zal hij landgenoten treffen die niet naar Korea willen of genoeg hebben van het racisme in het leger.   
     

    Bij de padvinderij

    Tot de vroege gasten van villa Weigang behoren twee Amsterdamse dienstplichtigen. Ze vluchten begin september 1953. Volgens ADN schamen ze zich ervoor dat Nederland na de Tweede Wereldoorlog ‘een Amerikaanse provincie’ is geworden.

    Aankomend sergeant Rob Louwman en korporaal Robert Wanrooy, allebei 21, gestationeerd op de militaire kaderschool in Steenwijkerwold, steken bij Helmstedt de grens over en worden door Russische officieren verhoord. Later gaat de enkele reis richting Bautzen.

    Het thuisfront toont zich hoogst verbaasd over het ideologische motief voor de desertie dat door ADN de wereld in is gestuurd. ‘Nog nimmer heeft hij van enige politieke belangstelling blijk gegeven,’ zegt moeder Louwman tegen De Telegraaf. ‘De enige vereniging waar Robert ooit bij aangesloten is geweest, is de padvinderij.’ Zij vermoedt een uit de hand gelopen avontuur. Daarvan terugkeren durven de twee vast niet. Een deserteur wacht immers gevangenisstraf.

    Maar het onverwachte gebeurt. Robert Wanrooy komt als eerste terug. Dat gebeurt al na enkele maanden, op 30 december 1953. Zijn gastheren leggen hem niets in de weg. Op Schiphol voert de marechaussee Wanrooy direct af.
     

    Westerse geheime diensten zetten pseudodeserteurs in

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen