Toegankelijk boek over daders

Hoe zijn gewone mensen in staat tot massamoord? De Belgische criminoloog en historicus Christophe Busch geeft het meest complete antwoord denkbaar. 

Er is geen gebrek aan boeken over daders van de Holocaust en andere massamoorden. Vaak begint de auteur met de griezelige vaststelling dat zij gewone mensen zijn. Dit illustreert hij aan de hand van een of meerdere casussen. Vervolgens probeert hij de paradox op te lossen, gebruikmakend van deze of gene filosofie of theorie uit de gedragswetenschappen. Als lezer krijg je soms wat aardige inzichten, maar zelden een compleet beeld voorgeschoteld. En meestal sla je het boek dicht met een onbevredigd gevoel, omdat nog te veel puzzelstukjes ontbreken. 

Dit boek volgt aanvankelijk hetzelfde patroon. Maar in het tweede gedeelte wordt het echt interessant. Daar schetst Busch de vooruitgang in de wetenschappelijke kennis over daders vanaf de jaren zestig. Van de eerste gedragsexperimenten tot en met de meest recente bio-neurologische onderzoeken en radicaliseringstheorieën. 

Bij Busch vervangen nieuwe inzichten niet zozeer de oude, maar vullen ze elkaar aan. Zo ontstaat een steeds completer en complexer beeld van de factoren die mensen tot daders kunnen maken. Het kwaad blijkt niet één wortel te hebben. Busch gebruikt als metafoor de rizomen van bamboe. Op bepaalde knooppunten van deze wortelkluwen schiet opeens een tak de grond uit. 

Die rizomen bestaan maar gedeeltelijk uit de kenmerken, achtergronden en omstandigheden van de individuele daders. Zij handelen binnen de context van grote maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom eindigt Busch met een waarschuwing. Door de klimaatverandering zullen delen van de aarde onleefbaar worden en slaan miljoenen op de vlucht. In de gematigde zones wakkeren politici angst voor ‘omvolking’ aan. Vluchtelingen worden aan de grens gekeerd of belanden in detentiekampen. In een kamp geldt de uitzonderingstoestand. Dat maakt het risico op afglijden volgens Busch groot. Hij wijst erop dat Guantánamo Bay een vluchtelingenkamp was voordat de Amerikanen er een martelcentrum van maakten. In eigen land hoeven we maar aan Westerbork te denken. Busch roept ons op om waakzaam te zijn, niet alleen op anderen maar vooral ook op onszelf. 

De duivel in elk van ons is een ontzettend rijk boek. Het lijkt alsof de auteur alles wat hij weet erin heeft gestopt. Dat is ook te zien aan de dikte: 862 pagina’s maar liefst – al zijn de letters vrij groot gezet. Gelukkig hanteert Busch een toegankelijke stijl vol metaforen, voorbeelden en anekdotes. Daarom is dit toch het beste (publieks)boek over daders van dit moment.