Naar het schijnt wilde Donald Trump met de liquidatie van ayatollah Khamenei Barack Obama overtroeven. In 2018 liet hij al IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi ombrengen en eerder dit jaar liet hij Nicolás Maduro van Venezuela oppakken. Obama kon ‘slechts’ de scalp van Osama Bin Laden (2011) en van de Libische leider Moammar Khadaffi (2011) aan z’n riem hangen. Volgens Trump heeft hijzelf nu ook ‘de gruwelijkste despoot wereldwijd’ uitgeroeid. Excuses voor dit taalgebruik, maar zo probeert het Witte Huis stemming te maken.
Historisch gezien is dat niks nieuws. In 1590 stuurde Filips II een beruchte beloningsbrief naar de familie van Balthasar Gerards, die Willem van Oranje had vermoord. Gerards werd geëxecuteerd en de familie ontving 25.000 kronen. De Spaanse koning prees de ‘grote moed’ en het ‘vurige verlangen’ van deze katholieke dienaar.
Maar levert een tirannenmoord ook de beoogde regime change op? Het antwoord daarop is historisch teleurstellend. Meestal lukt dat niet. De Spaanse terreuractie maakte van Willem van Oranje een martelaar en mobiliseerde juist het verzet tegen de Spaanse overheersing. Regime change lukt alleen wanneer er al serieus voorbereidend werk is gedaan voorafgaand aan de tirannicide. Zo waren zowel de Britse, Amerikaanse en Sovjet-Russische geallieerden al tijdens de oorlog bezig Duitsers te instrueren aan wie ze de opbouw van het nieuwe naoorlogse Duitsland konden toevertrouwen.
En dat is precies wat er in Venezuela en in Iran niet is gebeurd. Niet door de VS, maar ook niet door Europa. Daarom is bij alle terechte kritiek op deze grove schendingen van het internationaal recht door de VS en Israël in Europa ook enige nederigheid en schuldbewustheid jegens het eigen falen op z’n plaats. De Europese hoofdsteden wisten van de mensenrechtenschendingen en onderdrukking van de bevolking. Maar hulpverzoeken van Iraniërs wezen ze af. Pogingen van Iraanse ballingen om aan regime change te werken, werden door de Duitse en andere Europese veiligheidsdiensten meestal vrij snel opgespoord en verijdeld. Waarom? Omdat stabiliteit en handelsbetrekkingen het Europese mantra waren. Wandel durch Handel. Je kon maar beter zaken doen met de tiran dan hem ten val brengen, want wie weet wie er anders met de handelswaar vandoor ging.
Bij alle kritiek op de tirannenmoord zelf, is de echte historische vraag dus eerder: waarom hebben we niet meer gedaan om de Iraanse civiele samenleving op zo’n regime change voor te bereiden? Om regimetegenstanders op te vangen en te helpen? Om mensenrechtenschendingen te documenteren? En om te investeren in training van nieuwe elites? Of nog beter: waarom doen we dat niet alsnog? Of het gaat helpen, weet niemand, maar het is in ieder geval een symbool waar het Iraanse volk zelf wat aan heeft.
