Pieter Vreede: een democraat die niet van tegenspraak hield 

Patriot Pieter Vreede was voor een democratisch staatsbestel en pleitte voor afschaffing van de slavernij. Maar toen hij in 1798 na een coup aan het bewind kwam, vertoonde hij despotische trekjes en werkte hij mee aan zuiveringen. Ondanks zijn sleutelrol bestond er geen biografie van hem, maar Dirk Alkemade heeft nu in deze leemte voorzien. 

Toen ik de lagere school bezocht in de jaren zestig, werd altijd besmuikt gesproken over wat toen de ‘Franse tijd’ heette. Tussen 1795 en 1813 was ons land immers geen zelfstandige natie geweest, maar eerst een vazalstaat en uiteindelijk zelfs een provincie van Frankrijk. De patriotten hadden allerlei buitenlandse ideeën geïmporteerd en het glorieuze Huis van Oranje stond buitenspel. Kortom, het was een zwarte bladzijde in de vaderlandse geschiedenis.   

Daarom werd de geschiedenis van deze periode slechts mondjesmaat beschreven. Pas sinds een jaar of dertig wordt er onderzoek naar dit tijdvak gedaan, waarbij steeds benadrukt wordt dat toen de basis werd gelegd voor het moderne Nederland. De vermolmde, federale structuur van de Republiek maakte plaats voor een centraal bestuurde eenheidsstaat, er kwam een democratische grondwet en minderheidsgroepen kregen eindelijk burgerrechten. Het begrip ‘Franse tijd’ maakte plaats voor ‘de Nederlandse revolutie’. 

Er zijn inmiddels veel boeken geschreven over de jaren tussen 1780 – toen de patriottenbeweging op gang kwam – en de stichting van het Koninkrijk der Nederlanden in 1813. Verschillende hoofdrolspelers, zoals Rutger Jan Schimmelpenninck, Joan Derk van der Capellen tot den Pol, Cornelis Krayenhoff en Herman Daendels, kregen een biografie. Maar vreemd genoeg gold dat niet voor Pieter Vreede, terwijl hij de leider was van de radicale vleugel van de Nederlandse revolutionairen. Gelukkig heeft de jonge historicus Dirk Alkemade nu in deze leemte voorzien. 

Pieter Vreede kwam uit een Leidse familie van welgestelde, doopsgezinde textielfabrikanten. Als oudste zoon werd hij geacht het familiebedrijf voort te zetten, maar zijn belangstelling ging meer uit naar literatuur en wetenschap. Hij werd lid van culturele genootschappen, trad toe tot de vrijmetselarij en uit zijn literaire geschriften blijkt duidelijk dat hij werd beïnvloed door de ideeën van de Verlichting. Hij kwam in contact met Joan Derk van der Capellen tot den Pol en behoorde al spoedig tot de radicaalste vleugel van de patriottenbeweging. Vreede pleitte voor een democratisch staatsbestel en afschaffing van de slavernij.   

Vreede speelde een belangrijke rol in de door de patriotten georganiseerde vrijkorpsen. Toen in juni 1787 prinses Wilhelmina van Pruisen, de echtgenote van stadhouder Willem V, bij Goejanverwellesluis werd aangehouden, drong hij erop aan haar te gijzelen en op te sluiten in slot Loevestein. Als haar broer, de Pruisische koning, zich met de Nederlandse onlusten zou bemoeien, zou ze onthoofd kunnen worden. Maar tegen zijn zin werd de prinses vrijgelaten en mocht ze terug naar haar man. Toen de Pruisen vlak daarna Nederland inderdaad binnenvielen en de macht van Willem V hadden hersteld, leek de rol van Vreede uitgespeeld. Hij vluchtte naar de Oostenrijkse Nederlanden, maar kon zich vanaf 1790 in Tilburg als fabrikant vestigen. Vanaf 1794 fungeerde zijn woning korte tijd als hoofdkwartier van de bevelhebber van het Franse leger, dat na de verovering van de Zuidelijke Nederlanden oprukte naar het noorden. In januari 1795 veroverden de Franse troepen, geholpen door de patriotten, in hoog tempo de rest van de Republiek, waarna Willem V vluchtte en de Bataafse Republiek werd uitgeroepen. 

Begin 1796 werd Vreede gekozen als lid van de Nationale Vergadering, het eerste gekozen parlement van Nederland. Hier was hij de aanvoerder van de radicale fractie, die pleitte voor een zo democratisch mogelijke grondwet. Het grondwetsontwerp dat in 1797 in een referendum aan de bevolking ter goedkeuring werd voorgelegd vonden Vreede en zijn medestanders niet radicaal genoeg. Nadat deze grondwet was verworpen ontstond er een politieke impasse, waarop Vreede en de zijnen, gesteund door Franse troepen, in januari 1798 een staatsgreep pleegden. Vreede werd lid van het vijfkoppige Uitvoerend Bewind, dat despotische trekjes begon te vertonen en politieke zuiveringen doorvoerde. Het nieuwe regime kwam binnen enkele maanden met de eerste Nederlandse grondwet. Die werd in april 1798 per referendum aangenomen. Hoewel deze grondwet altijd wordt geroemd als een voor die tijd zeer democratische constitutie, weigerden Vreede en de zijnen nieuwe verkiezingen uit te schrijven en zelf terug te treden. Hierop pleegden meer gematigde Bataven in juni een staatsgreep, waarna de politieke rol van Vreede definitief was uitgespeeld. 

Radicale democratie is een uitstekende, goed geschreven biografie, waarin Alkemade het feit dat er relatief weinig persoonlijke papieren van Vreede bewaard zijn gebleven ruimschoots compenseert met een trefzekere schildering van de context. Hoewel hij duidelijk maakt hoe belangrijk de rol van Vreede was, is het allerminst een hagiografie geworden. De man was een goede debater en had op papier zeer democratische ideeën. Maar hij kon niet tegen kritiek, was een driftkop en had er geen moeite mee verkiezingen te manipuleren als veel kiezers in zijn ogen de ‘verkeerde opvattingen’ hadden.  

Beeld: Arrestatie tijdens de coup van juni 1798. Gravure door Reinier Vinkeles, 1799.