Op Trumps zestiende-eeuwse wereldkaart lijkt Groenland veel groter dan het is

Bij zijn wens Groenland in te lijven baseert Trump zich op de wijdverbreide zestiende-eeuwse kaartprojectie van Gerard Mercator. Maar die stelt Groenland groter voor dan het is. Dat komt door Mercators manier van rekenen, vertellen UvA-historici Bram Vannieuwenhuyze en Margriet Hoogvliet.

Donald Trump beweert dat hij van kaarten houdt en dat hij Groenland bij de Verenigde Staten wil voegen omdat het zo groot is. ‘Het is wellicht geen toeval dat Trump daarbij een kaart in mercatorprojectie gebruikt, waarop Groenland zo prominent aanwezig is,’ zegt Vannieuwenhuyze. Hoogvliet ziet een breder patroon: ‘Machthebbers hebben altijd een bijzondere relatie met kaarten gehad. Vladimir Poetin laat zich graag met kaarten afbeelden, en Trump doet dat ook. Kennelijk roepen kaarten bij machthebbers het verlangen op om het afgebeelde gebied te domineren.’

Gerard Mercator leefde in de zestiende eeuw en werd geboren in een klein dorp in Vlaanderen. Hij was een veelzijdig geleerde: wetenschapper, kaartenmaker en humanist. Volgens Vannieuwenhuyze hield Mercator zich vooral bezig met kaarten produceren. ‘Hij maakte losse kaarten, globes en atlassen. Daarnaast ontwikkelde hij instrumenten om die kaarten te maken en om de aarde en de kosmos waar te nemen. Hij was eigenlijk op alle terreinen van de zestiende-eeuwse cartografie actief en heeft op de meeste daarvan baanbrekend werk verricht.’ 

Mercator maakte zijn kaarten vooral om kennis te vergaren, maar ze hadden ook een commercieel doel. ‘Hij was een echte wetenschapper die wilde begrijpen hoe de wereld en de kosmos in elkaar staken,’ vertelt Vannieuwenhuyze. ‘Maar in die tijd kon je niet verdienen aan kennis. Om zijn onderzoek te financieren maakte Mercator daarom ook allerlei producten voor de elite.’ Zijn werk had daarnaast een religieuze dimensie, licht Hoogvliet toe: ‘Mercators ultieme doel was om de schepping van God beter te begrijpen. Dat heeft hij expliciet genoteerd in een tekst in zijn atlas.’ 

Door de beginnende scheepvaart over de oceanen was het in de zestiende eeuw lastig voor scheepvaarders om hun koers uit te zetten op de toen beschikbare kaarten. ‘Als je van Amsterdam naar Amerika vaart, dan vaar je in werkelijkheid in een boog, omdat de aarde een bol is,’ legt Vannieuwenhuyze uit. Mercator bedacht een wiskundige oplossing waarbij scheepvaartroutes als rechte lijnen op de kaart konden worden weergegeven, zodat scheepvaarders op basis daarvan gemakkelijker een constante koers konden aanhouden. Hoogvliet: ‘Dankzij Mercators oplossing hoefden ze niet bij elke overgang van een meridiaan hun koers bij te stellen als ze grote afstanden over de oceaan aflegden.’ 

Mercator paste deze oplossing toe in de ‘mercatorprojectie’. Toch was deze kaart niet direct praktisch inzetbaar. ‘Het was zijn bedoeling om de efficiëntie van de scheepvaart te verbeteren,’ zegt Vannieuwenhuyze. ‘Maar het ging om een wandkaart van twee bij drie meter. Schippers namen die natuurlijk niet mee aan boord. In de praktijk was de kaart bedoeld voor de elite, die het geld en de ruimte had om zo’n kaart op te hangen.’ 

De wiskundige formule achter de mercatorprojectie heeft Mercator zelf nooit opgeschreven. Pas in de zeventiende en achttiende eeuw gingen anderen op zoek naar de onderliggende berekeningen. Vannieuwenhuyze: ‘In de achttiende en negentiende eeuw werd de mercatorprojectie steeds gangbaarder en verscheen die in vrijwel alle schoolatlassen en westerse wereldkaarten.’ 

De populariteit van de mercatorprojectie heeft volgens Vannieuwenhuyze twee belangrijke oorzaken. ‘Allereerst de duidelijkheid. Deze wereldkaart heeft een regelmatig raster met rechte hokjes. Met coördinaten – een x en een y – kun je elke plek heel gemakkelijk terugvinden.’ Daarnaast speelt ook geopolitiek een rol: ‘De westerse wereld staat er prominent op afgebeeld, dat kan een reden zijn dat deze kaart juist daar zo breed is doorgedrongen.’  

Hoogvliet vult aan: ‘Met de opkomst van koloniale rijken in de negentiende eeuw ontstond de behoefte om de hele wereld in één oogopslag te overzien. Bijvoorbeeld om koloniale verbondenheid via scheeps- en telegraafroutes zichtbaar te maken.’ 

Tegelijkertijd kent de mercatorprojectie duidelijke nadelen. ‘Oppervlaktes worden sterk vervormd,’ zegt Vannieuwenhuyze. ‘Hoe verder je richting de polen gaat, hoe groter gebieden worden afgebeeld. Dicht bij de evenaar worden ze juist relatief kleiner. Groenland wordt qua grootte bijvoorbeeld vaak vergeleken met Afrika. Dat continent ligt rond de evenaar en oogt daardoor kleiner, terwijl Groenland dichter bij de polen ligt en daardoor op de kaart wordt uitvergroot. Andere projecties lossen dat op, maar vervormen weer andere eigenschappen. Het is altijd geven en nemen.’ 

Ook de centrering van Europa op de wereldkaart is voor sommigen een probleem, zegt Hoogvliet. ‘Op Mercators wereldkaart staat Europa centraal, ten nadele van het Globale Zuiden. In de Verenigde Staten wordt ook vaak een mercatorprojectie gebruikt, maar daar staat juist Amerika in het midden en wordt het oosten van Azië doormidden gesneden.’ 

Er bestaat dan ook geen perfecte wereldkaart. ‘Er is geen goede of slechte projectie,’ stelt Vannieuwenhuyze. ‘Het is veel interessanter om verschillende projecties te vergelijken en uit te leggen welke voor- en nadelen ze hebben. Als je een kaart gebruikt om iets te illustreren, moet je vooral kiezen welke kaart het beste past bij wat je wil laten zien.’ Hoogvliet sluit zich daarbij aan: ‘Het is goed om het algemene publiek te confronteren met kaarten in andere projecties en met kaarten die andere delen van de wereld als centrum hebben. Wij pleiten voor een grotere cartografische geletterdheid.’ 

Bram Vannieuwenhuyze is bijzonder hoogleraar historische cartografie aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden aan het MAP – Mercator in Sint-Niklaas. Margriet Hoogvliet is Jansonius-conservator bij het Allard Pierson in Amsterdam.