Museum Fenix vertelt met kunst alleen maar clichés over migratie

Met een golf aan publiciteit ging afgelopen week Fenix open. Dit nieuwe museum in Rotterdam vertelt het verhaal over migratie niet aan de hand van historisch materiaal, maar vooral via kunstwerken. En dat valt tegen.

Kunst kan op een unieke manier gevoelens en inzichten overbrengen. Zo hebben de vele films, schilderijen en romans over oorlog ongetwijfeld bijgedragen aan een dieper begrip van de ellende die daarmee gepaard gaat. In steeds meer musea krijgen kunstenaars dan ook de ruimte om het thema van een historische tentoonstelling via een bijdrage te becommentariëren. In Fenix domineert de artistieke blik op het onderwerp migratie. Leer je daar iets anders – en liefst meer – van?

Dat is niet per se het geval. Het museum zit aan de Rijnhaven in een loods, die in 1923 in opdracht van de Holland-Amerika Lijn (HAL) werd gebouwd. Aan de overkant ligt Hotel New York, waar ooit het hoofdkantoor van de HAL was gevestigd. Miljoenen Europeanen vertrokken vanaf deze kades naar een nieuw bestaan aan de andere kant van de wereld, of kwamen hier aan. Het onderkomen van Fenix is fraai verbouwd, met als pronkstuk een glimmende wenteltrap, de Tornado van Ma Yansong, die door het dak steekt en er van verre uitziet als de glijbaan van een tropisch zwemparadijs. De treden leiden naar een uitkijkpunt dat Rotterdam aan je voeten brengt: van de hijskranen in de haven en de Kop van Zuid tot Katendrecht. Dat is prachtig, maar het is architectonische show. Er is geen verband met de talloze straatarme mensen die op zoek waren naar een beter leven. 

De collectie dan maar. Beneden is de fototentoonstelling The Family of Migrant te zien – naar analogie met de wereldberoemde expositie The Family of Man. De tentoonstelling laat vertrek, reis en aankomst van migranten zien met historische en recente foto’s van hoge kwaliteit. Ze brengen schrijnende verhalen in beeld van mensen die vluchten voor vervolging, oorlog en natuurrampen. Maar soms zijn ze alleen mooi en hebben ze niets met migratie te maken. Tegenover deze expositie toont een andere zaal 2000 koffers, die staan opgesteld als een doolhof. Je kunt er labels aanklikken en dan hoor je een bandje waarop een migrant zijn of haar verhaal vertelt.

Op de eerste verdieping staan meer dan honderd kunstwerken en een aantal historische voorwerpen van wisselende kwaliteit en zeggingskracht uitgestald. Een van de trekkers is – terecht – de bus van Red Grooms, die gemaakt is van stof. Het is een kunstwerk dat je binnen kunt gaan er waarin poppen mensen van allerlei herkomst voorstellen. Iedereen is onderweg, lijkt hij te zeggen.

Een andere trots van Fenix is het pas verworven schilderij Man in Wainscott van Willem de Kooning, een Nederlandse migrant die het helemaal maakte in Amerika. Maar zijn doek gaat niet over migratie. Verderop staan deuren van keukenkastjes die klodderig zijn beschilderd door een migrant die nu in Nederland verblijft. En ergens anders doemt een foto op van Albert Einstein die vanuit Rotterdam naar Amerika vertrok. Maar die deed dan weer aan natuurkunde.

Opvallend is dat vrijwel nergens wordt gewezen op de spanningen die migratie oproept. Slechts een enkele keer, heel voorzichtig. Ik heb altijd geleerd dat kunst moet ‘schuren’, maar dat gebeurt nergens. De makers van de tentoonstelling gaan iedere confrontatie uit de weg. Bordjes melden dat migratie ‘over mensen gaat’, van alle tijden is en dat we allemaal uit Afrika komen. Een bordje legt zelfs uit dat iedereen op zoek is naar liefde en geluk.

Er hangt er een groot schilderij met letters in de stijl van Blokker-prullaria met de tekst ‘Love’. En natuurlijk zijn er kunstwerken in de vorm van hekken en muren. De boodschap is duidelijk: sluit niemand uit! 

Dit soort inzichten doen het vast goed tijdens het kringgesprek op de montessoribasisschool, maar als rode draad voor een tentoonstelling is het mager. Er is geen persoon met wie je je als bezoeker echt kunt identificeren. Vertel één uitgewerkt historisch verhaal over een ontheemd gezin dat moeite doet elders een bestaan op te bouwen, en de kijker wordt getroffen in het hart. Dat effect blijft uit door de fragmentatie en vrijblijvendheid van het aanbod. Fenix laat zien dat een expositie over een beladen thema als migratie in algemeenheden blijft steken als je het alleen aan kunstenaars overlaat.