Hugo Claus ontwikkelde zich van zwarthemd tot rebel

Hugo Claus heeft er nooit een geheim van gemaakt: hij loog alsof het gedrukt stond. Voor een biograaf is het dan een hele uitdaging om feit en fictie, schijn en werkelijkheid te scheiden. Mark Schaevers heeft zich in De levens van Claus uitmuntend van die taak gekweten. In 800 pagina’s schetst hij het portret van een man die zich als autodidact ‘omhoog gelezen’ heeft en werkte als een paard. Definitieve biografieën bestaan niet, maar wat volledigheid betreft is het schier onmogelijk om Schaevers te overtreffen.  

Claus behoorde tot een generatie voor wie de Tweede Wereldoorlog een alles bepalend moment was in het leven. Hij groeide op in een Vlaams-nationalistisch gezin, dat de Duitsers in mei 1940 als bevrijders begroette. De 12-jarige, die in zijn jongenskamer in Kortrijk foto’s van SS-topman Reinhard Heydrich en Stuka’s had opgehangen, was een zwarthemd. Claus zou met dat verleden afrekenen in De verwondering (1962) en Het verdriet van België (1983). Hij ontdekte in het surrealisme, zo rond 1947, een tegengif voor de indoctrinaties van het nazisme.  

De Herrenmoral maakte plaats voor een permanente staat van rebellie. Claus verzette zich in zijn oeuvre tegen de verderfelijke invloed van Kerk, Staat en Gezin. Zij vertegenwoordigden de ‘klemmen’ die zijn wereld ‘claustrofobisch’ maakten. In 1955 volgde hij nauwgezet het proces tegen Oswald Spruyt, die ogenschijnlijk zonder enige blijk van wroeging zijn ouders had vermoord. Die ‘koelheid’ was een teken des tijds. Volgens Claus stond de oudermoordenaar voor de ‘algemene absurditeit, die uit de oorlog is voortgevloeid’.  

In zijn Bericht aan de bevolking stelde hij een andere kilte aan de kaak: die van de Koude Oorlog. Met een mes op zijn keel gericht droeg hij in Krasnapolsky zijn gedicht voor over de ‘scheet van God’, de beklemming van de nucleaire dreiging. Claus bezocht Cuba in 1968 met Harry Mulisch en kwam gelouterd terug. Toch was hij geen ‘protestman’. In de jaren zestig worstelde hij met de vraag in hoeverre hij politiek engagement moest toelaten in zijn werk.  

Claus bezong vooral de vrouwen in zijn romans en poëzie, al dan niet tegen hun zin. Kitty Courbois overwoog in 1972 een rechtszaak na het verschijnen van Het jaar van de kreeft. In 1999 manifesteerde zich bij Claus de eerste symptomen van alzheimer. Schaevers trekt ruim 50 pagina’s uit om de zachte vernieling van de ziekte te beschrijven, haast op het voyeuristische af. Maar ook dat hartverscheurende slotakkoord is aan zijn fijne pen toevertrouwd.