• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 4/2014

    Enver Hoxha (1908-1985)

    Stalins ijverige leerling

    Door: Koen Vossen

    De Albanese dictator Enver Hoxha was geen wereldvreemde megalomaan, maar een uitgekookte overlevingskunstenaar. Door manipulatie - en natuurlijk door geweld - hervormde hij Albanië volgens de marxistisch-leninistische beginselen. Na zijn dood in 1985 liet hij een land achter dat zichzelf was kwijtgeraakt.

     
    Het Albanië waarin Enver Hoxha (spreek uit: Hotsja) opgroeide, was een arme, onderontwikkelde staat die pas kort tevoren onafhankelijk was geworden. In 1912, vier jaar nadat Hoxha werd geboren, hadden de Albanezen zich losgemaakt van het Ottomaanse Rijk. Het land stond al direct bol van de spanningen tussen de verschillende, dikwijls nog in stamverband levende religieuze groepen.

    De grenzen waren bovendien zo getrokken dat een derde deel van de Albanezen buiten de nieuwe staat woonde, terwijl de buurlanden Griekenland, Servië, Montenegro en Italië aanspraak maakten op delen van het Albanese grondgebied.

    Als zoon van een redelijk welgestelde islamitische koopman behoorde Hoxha tot de weinige Albanezen die naar school konden. Omdat hij goed kon leren en zijn vader over goede contacten beschikte, kreeg hij zelfs de mogelijkheid om in Frankrijk te studeren. Van 1930 tot 1936 woonde Hoxha in Montpellier en Parijs, en werkte hij korte tijd als ondersecretaris bij de Albanese ambassade in Brussel. Hij dompelde zich onder in de rijke Franse cultuur: hij bleef zijn
    leven lang een groot liefhebber van Montaigne, Molière en Balzac.

    Ook kwam hij al snel in aanraking met Franse communisten. In hen herkende hij de erfgenamen van de door hem zo bewonderde Franse revolutionaire traditie. Van studeren kwam vanaf dat moment weinig meer en in 1936 keerde hij zonder academische graad, maar met een gedegen opleiding in de communistische ideologie en strategie terug in Albanië.
     
    Die communistische opleiding kwam hem goed van pas toen in 1939 de Italianen het land binnenvielen. Hoxha wist direct wat hij moest doen. Hij opende een tabakswinkel in Tirana, die vooral diende als ontmoetingscentrum voor Albanese communisten. Bovendien koos hij als bondgenoot de onverschrokken Mehmet Shehu, een oud-Spanje-strijder die graag opschepte over het aantal fascisten dat hij eigenhandig de keel had doorgesneden.

    Met Shehu als zijn enforcer en adjudant verkreeg Hoxha een spilpositie in het georganiseerde Albanese verzet. Om de eenheid binnen het verdeelde partizanenleger te bewaren en nieuwe rekruten te werven, legde Hoxha de nadruk vooral op nationalistische thema’s en verdoezelde hij zijn communistische overtuiging.
     

    'Tienduizenden Albanezen verdwenen in kampen of werden gewoon geëxecuteerd' 


    De militaire prestaties van dit Albanese partizanenleger zijn na de oorlog in Albanië tot enorme proporties opgeblazen. Dankzij het geniale en heldhaftige leiderschap van Hoxha zouden de partizanen er zonder de hulp van het Rode Leger of de westelijke geallieerden in zijn geslaagd om de Duitsers te verjagen.

    De waarheid ligt iets genuanceerder. De heldhaftige bevrijding van Albanië was feitelijk een gevolg van een tactisch terugtrekken van de Duitse legers, die weinig belangstelling meer hadden voor dit bergachtige, strategisch oninteressante gebied. Bovendien had Hoxha zich in de oorlogsjaren niet zozeer met de militaire strijd beziggehouden, maar vooral met de voorbereiding van de naoorlogse greep naar de macht.

    Toen de Duitsers vertrokken en een machtsvacuüm achterlieten, lukte het Hoxha inderdaad om de macht naar zich toe te trekken. Op 11 januari 1946 werd de Volksrepubliek Albanië uitgeroepen, met Hoxha als premier.
     
    Toch was Hoxha’s leiderschap aanvankelijk uiterst broos. Zo streefde een machtige groep communisten rondom Koçi Xoxe naar een integratie van de kleine en nauwelijks levensvatbare Albanese staat in de Joegoslavische federatie van Josip Tito. Ook de Joegoslavische partizanenleider had wel oren naar een overname van de Albanese boedel.

    Maar Hoxha wantrouwde Tito en vreesde voor zijn eigen toekomst. Hij bleef hardnekkig vasthouden aan een onafhankelijk Albanië en speelde wederom in op nationalistische sentimenten.

    Zijn overwinning in de machtsstrijd dankte Hoxha uiteindelijk vooral aan het conflict dat in 1948 ontstond tussen Tito en Sovjetleider Jozef Stalin. Joegoslavië besloot een onafhankelijke koers te gaan varen en stapte uit de Cominform. Met steun van Stalin kon Hoxha zich vervolgens ontdoen van alle ‘titoïstische’ tegenstanders en de absolute macht opeisen.

    Zijn rechterhand Shehu kreeg als hoofd van de geheime politie, de Sigurimi, opdracht potentiële tegenstanders op te sporen en te elimineren. Het ‘titoïsme’ diende met wortel en tak te worden uitgeroeid. Tienduizenden Albanezen verdwenen in de jaren vijftig in kampen of werden simpelweg geëxecuteerd. Onder hen Xoxe, die volgens geruchten door Shehu eigenhandig was gewurgd.

    Niet alleen in de meedogenloze vervolging van tegenstanders toonde Hoxha zich een ijverige leerling van Stalin. Hoxha kopieerde ook diens centraal geleide, op zware industrie gerichte planeconomie. Dat was niet zonder succes. Met financiële en technische hulp van de Sovjet-Unie veranderde Albanië in vijftien jaar tijd van een onherbergzaam, vrijwel volledig op landbouw, jacht en visserij gericht land in een zich langzaam ontwikkelende industrienatie met het begin van een infrastructuur.

    In 1957 kreeg het zelfs een eigen universiteit. Ook werd het analfabetisme dankzij een omvangrijk educatieprogramma flink teruggedrongen, hoewel de officiële cijfers dat het aantal ongeletterden in vijftien jaar afnam van 85 naar 15 procent een tikkeltje overdreven lijken.
     

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen