Home Dossiers Het verzet ‘Een anticommunistisch gevoel beheerste de stemming’

‘Een anticommunistisch gevoel beheerste de stemming’

‘Een anticommunistisch gevoel beheerste de stemming’

Janneke Jorna

Historicus

Gepubliceerd op: 25 februari 2014

Update 18 april 2023

Cover van
Dossier Het verzet Bekijk dossier

De Velser Affaire was geen complot. NIOD-onderzoeker David Barnouw sprak hierover met Bas von Benda-Beckmann, auteur van De Velser affaire. Een omstreden oorlogsgeschiedenis in Kennemerland, tijdens de tweede bijeenkomst van Helden en Schurken 5 in het Verzetsmuseum te Amsterdam. De lezingenreeks wordt georganiseerd door het Verzetsmuseum, Historisch Nieuwsblad, NIOD en NTR/VPRO. Von Benda-Beckmann: ‘Aan het einde van de oorlog was er een paniekgevoel: communistische verzetslieden zouden wapens achterhouden voor het communistische verzet met als doel een putsch, een machtsovername.’

De Velser Affaire bestaat uit een reeks beschuldigingen van een groep politiemannen uit Velsen. Nico Sikkel, vervangend officier van justitie, kreeg aan het einde van de oorlog met deze politiemannen de regionale leiding over het verzet en ze waren na de oorlog  grotendeels verantwoordelijk voor de vervolging van collaborateurs in Noord-Holland.

Von Benda-Beckmann: ‘De beschuldiging vallen in drie onderdelen uiteen. Ten eerst collaboratie, het laten oppakken van Joodse onderduikers en arrestaties van communisten.’ Juiste beschuldigingen, die dus terecht achterdocht wekten. ‘Ten tweede zouden de politiemannen een dubbelrol spelen, ze verrijkten zich met geld uit de illegale kas en gaven dubieuze moordopdrachten. Dit zouden de politiemannen na de oorlog onder de tafel hebben geschoven.’

Later kwam hier nog een element bij. Nico Sikkel zou van zijn zwager, minister-president Gerbrandy, opdracht hebben gekregen om het communistische verzet uit te schakelen. Sikkel zou in het geheim afspraken hebben gemaakt met de bezetter waardoor aan het einde van de oorlog in de regio opvallend veel communistische verzetslieden zouden zijn geëxecuteerd.

Maar werden er aan het einde van de oorlog echt meer communistische verzetslieden omgebracht? Von Benda-Beckmann: ‘Er was een gespannen sfeer, maar dit is niet tot uiting gekomen in een gecoördineerde actie om zoveel mogelijk  communistische verzetsmensen  uit te schakelen.’ Er zijn in laatste maanden van de oorlog dus niet opvallend veel communisten geëxecuteerd.

Von Benda-Beckmann was niet bekend met de nasleep van de Velser affaire. ‘Dit was een voordeel, ik stond open voor het onderzoek. Het is een onderwerp dat tot op heden veel emoties en discussie oplevert.’ Het zwaartepunt lag bij archiefonderzoek. ‘Ook heb ik een aantal direct betrokkenen, bijvoorbeeld Truus en Freddie Oversteeg, gesproken. Er zijn altijd gebeurtenissen waarbij het een kwestie is van het woord van de ene persoon tegen dat van de andere persoon, hierdoor vind je geen keihard bewijs in het archief.’

Maar wat vond hij dan wel? De anticommunistische stemming van toen is heel erg onderschat. Zeker aan het einde van de bezetting, vanaf de zomer van 1944, beheerste anticommunisme de stemming. Gepassioneerd legt hij uit: ‘Aan het einde van de oorlog was er een paniek gevoel: communistische verzetslieden zouden wapens achterhouden voor het communistische verzet met als doel een putsch, een machtsovername.’ Daarnaast is er nog een aantal zaken die de beschuldigingen uitlokten. Aan het einde van de oorlog onderhandelde het Bureau Inlichtingen met de Duitsers over Duitse dossiers van CPN-leden. De anticommunistische stemming is dus een belangrijke verklaring voor de verdenkingen.

Is de discussie nu klaar en over? Von Brenda-Beckmann: ‘Dit onderwerp is zo aan emoties gebonden dat ik niet de illusie heb dat mensen het allemaal geloven. Het boek kan niet ineens alle emoties wegnemen, maar het kan wel helderheid geven. Of de discussie hiermee afgelopen is durf ik niet te zeggen.’

Afbeelding: Hannie Schaft

Nieuwste berichten

Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Artikel

De Pacificatie van Gent was een verdeelde vrede

De Pacificatie van Gent wordt wel gezien als een eerste onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Katholieken en protestanten, steden en adel verenigden zich om de muitende soldaten van het Habsburgse leger het land uit te krijgen. Maar waren de ondertekenaars wel zo eensgezind? Op 8 november 1576 schalden de trompetten over de Botermarkt in Gent. Een...

Lees meer
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Recensie

De Tweede Wereldoorlog transformeerde Azië

Voor Aziaten was de Tweede Wereldoorlog misschien wel ingrijpender dan voor Europeanen, bewijst sinoloog Hans van de Ven. Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief...

Lees meer
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
Opinie

Geschiedenisonderwijs dreigt staatsopvoeding te worden 

Geschiedenislessen in de bovenbouw van het middelbaar onderwijs zullen vanaf 2030 zijn gericht op het opvoeden van leerlingen tot goede burgers met bepaalde gewenste opvattingen. Dat wil tenminste de commissie die de concept-examenprogramma’s heeft opgesteld in opdracht van het ministerie van OCW. Het vak geschiedenis dreigt hiermee te verworden tot staatspedagogiek.  De concept-examenprogramma’s voor het...

Lees meer
Loginmenu afsluiten