Annie Ernaux beschrijft via haar eigen leven de Franse samenleving sinds 1945. Over de opkomst van Bic-balpennen, soep in zakjes en mayonaise in tubes. Ze probeert de tijd te redden ‘waar we nooit meer zullen zijn’.
Autobiografieën of memoires ontaarden niet zelden in een tamelijk narcistische exercitie. De schrijver ervan portretteert zichzelf immers tegen de achtergrond van de gebeurtenissen in de omringende wereld. Hij of zij is het hoofdpersonage en de wereld is niet meer dan een decor. In De jaren heeft de Franse schrijfster Annie Ernaux (1940) geprobeerd dit om te draaien, zodat ze dit oorspronkelijk in 2008 verschenen boek typeert als een ‘sociologische’ of ‘collectieve’ autobiografie.
Centraal staan de veranderingen die zich tussen grofweg 1945 en 2005 in de wereld voltrokken, en welke invloed die hebben gehad op de auteur. Uiteraard is het in de eerste plaats een Frans verhaal; veel namen en gebeurtenissen zullen de gemiddelde Nederlandse lezer minder bekend voorkomen. Maar Frankrijk was natuurlijk geen geïsoleerde atol in de Stille Zuidzee, al hadden veel Fransen in de twintigste eeuw moeite te erkennen dat hun land niet de navel van de wereld vormde.
Hierdoor, en door het feit dat Ernaux het woordje ‘ik’ vermijdt, is veel van wat ze beschrijft wel degelijk herkenbaar. En bovendien beschrijft ze dat op mooie, elegante en indringende wijze. Zo roept ze fraaie beelden op van het Franse platteland kort na de oorlog, toen mensen nog zwaar lichamelijk werk verrichtten en een gaaf gebit een zeldzaamheid was. Terwijl al vrij snel de consumptiemaatschappij haar intrede deed, met Bic-balpennen, soep uit een zakje, yoghurt in pakken en mayonaise in tubes. ‘Vooruitgang’ was ineens ‘de horizon van ieders bestaan’, en die vooruitgang ‘zat in plastic en formica, in antibiotica en in sociale uitkeringen, in stromend water boven de gootsteen en in stadsriolering, in vakantiekolonies, in voorgezet onderwijs en in atoomenergie’.
Uiteraard komen het jongerenprotest van de jaren zestig, de desillusie van de jaren zeventig en tachtig, het hedonisme van de jaren negentig en de schok van ‘11 september’ aan de orde, terwijl ze tevens aangeeft in welke mate dergelijke grote gebeurtenissen en ontwikkelingen invloed hadden op haar eigen leven. Want ondertussen veranderde ze zelf natuurlijk. Ze was scholier, student, moeder, lerares, bekende schrijver, grootmoeder.
Wat sterk naar voren komt uit dit fraaie boek, is welke impact de materiële wereld heeft op ons leven – iets waarvan we graag de illusie koesteren dat het ‘uniek’ is. ‘Reclame toonde hoe je moest leven,’ schrijft ze ergens. Het gaat haar dus niet louter om haar eigen ervaringen, maar om wat ons allen overkomt. En in de laatste zin geeft Ernaux aan wat haar vooral gedreven heeft: ‘Iets redden van de tijd waar we nooit meer zullen zijn.’ (RH)
De jaren
Annie Ernaux
229 p. De Arbeiderspers, € 21,99
