In zijn boek Revolusi staat de Belgische cultuurhistoricus en schrijver David van Reybrouck onder meer stil bij de gewelddadige eerste fase van de Indonesische Revolutie in 1945. Gedurende de zogeheten Bersiap-periode vermoordden en verkrachtten jonge revolutionairen mogelijk duizenden Indische Nederlanders. Van Reybrouck sprak 75 jaar later met enkele van deze pemoeda’s. In een interview met Historisch Nieuwsblad vertelt hij erover.
Zijn deze mannen trots op hun aandeel in de revolutie of hebben ze achteraf bedenkingen over hun daden?
‘Wat ze mij zeiden was: “Wij verlangden naar zelfstandigheid, dus wat we deden was logisch en historisch noodzakelijk.” Je moet weten dat de Indonesische staat sinds 1945, ongeacht wie er aan de macht waren, altijd de revolutie als stichtingsmythe heeft gehouden. Bepaalde veteranen zijn uitgeroepen tot Held van de Revolutie en Held van Indonesië. Daarmee is een officieel stempel van goedkeuring verleend voor wat zij hebben gedaan. Dan heb je geen bedenkingen. Tegelijkertijd is het me opgevallen dat die mensen zelden natrappen naar Nederland. Ze promoten vooral vrede. Maar ze hebben dan ook gewonnen, dat scheelt.
Zelf wil ik benadrukken dat het extreme geweld van de Bersiap niet uit de lucht kwam vallen. Er is een heel proces nodig geweest om de Indonesiërs, die bekendstonden als “het aardigste volk ter wereld”, zo moordlustig te maken. Dan moet je niet alleen kijken naar de Japanse bezetting, maar zeker ook naar wat er is misgegaan tijdens de Nederlandse overheersing.’
Maar waren de pemoeda’s niet gewoon opgeschoten knullen vol adrenaline die ongestraft hun gang konden gaan? Net zoals veel Nederlandse soldaten die wreedheden begingen tegen Indonesische burgers en krijgsgevangenen?
‘Ik ken geen revolutie die niet gewelddadig, puberaal en explosief is. Het is een carnavaleske geweldsorgie, een brutale, afgrijselijke ontlading van opgekropte baldadigheid. Dat moest ik inzichtelijk zien te maken. Is er een overeenkomst met het geweld dat de Nederlanders toepasten in hun oorlog tegen de jonge Republiek? Ja en nee. De soldaten kwamen doorgaans uit kleine dorpen op het platteland en waren nog nooit in het buitenland geweest. Ze werden een oorlog in gestuurd met vaak een slechte opleiding, slechte voeding, slechte omkadering en veldpredikers die zelf de gruwelen billijkten. Vervolgens kwamen ze terecht in onbekende situaties die ontspoorden en gebruikten ze zelf extreem geweld. Maar het verschil was dat de Nederlanders daar waren als militairen, als onderdeel van een formeel leger dat regels moest naleven, terwijl die pemoeda’s ongebreidelde revolutionaire krachten waren.’
In Nederland is er discussie over de vraag of de Bersiap mede als verklaring – sommigen zeggen: excuus – mag dienen voor Nederlandse oorlogsmisdaden. Hoe ziet u dat?
‘Je moet een onderscheid maken tussen de Bersiap en de guerrilla. Het is zeker waar dat de Bersiap ervoor heeft gezorgd dat Nederland troepen is gaan opbouwen. Maar de Bersiap was eind 1945 wel ongeveer klaar, en toen duurde het nog anderhalf jaar voordat het grote offensief losbarstte. Een offensief dat men eerst nog heeft geprobeerd te vermijden via diplomatie. De Bersiap leidde niet automatisch tot de Politionele Acties.’
Het volledige interview met David van Reybrouck is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 2020, nummer 1. U kunt het interview hier lezen of het nummer bestellen.
